Onverwachts werd de stekker eruit getrokken

Een kunstwerk van Femke Schaap zou een Amsterdams plein opsieren. Toen de werkzaamheden begonnen, gooide de buurt ineens de kont tegen de krib. Wat volgde, verbaasde vriend en vijand.

Femke Schaap op de plek waar haar kunstwerk was gepland. Beeld Aurelie Geurts

'Daar in de zon, naast het bankje, moest het kleinste kunstwerk komen.' Kunstenaar Femke Schaap (43) wijst naar de hoek van het grasveld aan de Theophile de Bockstraat in Amsterdam-Zuid. In haar handen heeft ze een maquette van haar kunstwerk: een stuk karton met daarop acht kleine blokken van piepschuim. Een stevige windvlaag blaast de maquette bijna uit haar handen.

Gaat het bij de vederlichte maquette net goed, op het echte werk is Schaap de afgelopen tijd haar grip verloren. Bijna acht jaar geleden koos de gemeente haar beeldenserie WEstLAnd WElls om de groenstrook in Zuid op te fleuren. Maar ruim een maand geleden trok het stadsdeel Zuid de stekker uit het project. Voor Schaap totaal onverwachts.

'Vijandige verzet'

Protest vanuit de buurt wordt gezien als grote boosdoener. 'De afgelopen anderhalf jaar heb ik geprobeerd het vijandige verzet van een aantal bewoners weg te nemen', zegt Schaap met een kalme, zachte stem. 'Dat was veel en onprettig werk, maar de komst van het kunstwerk stond nooit ter discussie. Nu is het project op een rare wijze in vier dagen afgeblazen en niemand kan mij goed uitleggen waarom.'

De losse delen liggen klaar in een loods, alle vergunningen en fondsen zijn binnen. Toch bevindt het kunstwerk zich in limbo. Hoe is dit na acht jaar voorbereiding mogelijk?

Terug naar 2008. In de Amsterdamse buurt rondom de Theophile de Bockstraat wordt volop gebouwd: een basisschool, kersverse appartementen. Daarbij past ook een nieuw kunstwerk, denkt de gemeente. Drie kunstenaars maken een ontwerp, het stadsdeel kiest WEstLAnd WElls. De video-installatie van Schaap bestaat uit drie groepen van kleine, witte betonnen zuilen, die verspreid over het plein staan opgesteld. Na zonsondergang zullen videoprojectors op elke blokkenverzameling beelden schijnen van stromend water. 'Romantische, slowmotion beelden van een bron, een fontein en een waterval symboliseren de verscholen grachten in de omgeving en hoe de natuur altijd onverstoorbaar haar gang gaat', licht Schaap toe.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

De bomvolle agenda van de kunstenaar en oneindige bouwwerkzaamheden in de wijk leiden tot vertraging. Eind 2014 begint eindelijk de opbouw. Op een vroege dinsdagochtend in december slaan bouwlui de eerste funderingspalen de grond in. Een aantal buurtbewoners kijkt stomverbaasd toe, een boze bewoner belt zelfs een advocaat. Nog diezelfde ochtend worden de werkzaamheden stilgelegd.

De felle reactie van omwonenden komt voort uit frustratie. Eerder hielden ze plotse plannen voor een parkeergarage, seniorenwoningen of wandelpaden in het groene parkje tegen. Ook dit nieuwe kunstwerk overvalt sommigen. 'Naar mijn weten werd in 2012 gesproken van een tijdelijk werk, met de beschrijving van een 'virtuele fontein', zegt Hayke van Dommelen, zeventien jaar bewoner van de Theophile de Bockstraat. 'Als we hadden geweten dat het om een permanent, betonnen werk ging, waren wij eerder op de barricaden gesprongen.'

Bewonersenquête

De kern van de tegenstanders - zes bewoners - verenigt zich in Comité Debockstrook. Volgens hun eigen bewonersenquête zou 96 procent van de ondervraagden tegen zijn. Op hun bijbehorende website en Facebookpagina stellen ze een lijst van bezwaren samen. Dat zijn er nogal wat. Het kunstwerk zou een verlies van groen zijn, gevaarlijk voor spelende kinderen en langsrijdende fietsers, het zou hangjongeren en graffitiartiesten aantrekken en de videoprojectors zouden lichtvervuiling - en indirect epileptische aanvallen - veroorzaken. Sommigen vinden de installatie zinloos, omdat de waterbeelden alleen 's nachts te zien zijn.

Anderhalf jaar probeert het stadsdeel - met de kunstenaar op de achtergrond - het protest weg te nemen. Staat een kunstwerk te dicht bij het fietspad? Dan wordt het een paar meter verplaatst. Bestaat er angst voor de felheid en het bewegen van de videobeelden? Onderzoeken wijzen uit dat het licht minder hel is dan een lantaarnpaal. Vandalisme door graffitispuiters? Een schoonmaakbudget is voor de komende tien jaar gereserveerd.

Tevergeefs. Tegenstanders dienen alsnog ruim honderd voorgedrukte bezwaarschriften in bij de gemeente, wegens 'stroboscopische lichteffecten' en 'onveiligheid'. Een commissie bestudeert alle klachten, maar concludeert begin 2016 dat het stadsdeel de juiste stappen heeft gevolgd. Er zijn aanvullende onderzoeken uitgevoerd, het werk is aangepast.

Oftewel: het kunstwerk komt er.

Toch duiken snel nieuwe obstakels op. Tien bewoners - boos over het besluit van de bezwaarschriftencommissie - spannen een beroepszaak aan. Tegelijkertijd groeit het tegengeluid vanuit de Amsterdamse politiek. CDA en GroenLinks, oppositiepartijen in stadsdeel Zuid, dienen een initiatiefvoorstel in tegen de plaatsing, gemeenteraadsleden voeren de druk op door te wijzen op 'het gebrek aan draagvlak'.

Maquette van Westland Wells. Beeld Femke Schaap

Een waanbeeld

28 april is het plots afgelopen. Het stadsdeel trekt de stekker uit het achtjarige project. 'Een verschrikkelijk moeilijk besluit', reageert stadsdeelvoorzitter Sebastiaan Capel (D66). 'Het was een optelsom van de lange aanloop, de betrokkenheid van de buurt bij de 'groene oase' en hun verzet tegen het kunstwerk.'

Volgens Schaap heeft een kleine groep mensen een waanbeeld van haar kunstwerk geschapen. 'Verhalen over flikkerende lichten, de onveiligheid en de nutteloosheid zijn onwaar. Het werk is versierd met reliëfs en iedereen mag er overdag op zitten. Het is een ontmoetingsplek, geen gevarenzone.' Volgens de kunstenaar is de permanentheid van het werk al die jaren gecommuniceerd en heeft tot 2014 niemand bezwaren ingediend. 'Het is onterecht dat een paar bewoners dit nu terugdraaien door veel lawaai te maken, terwijl alle inspraak is gehonoreerd en de bezwaarschriften op goede gronden zijn afgewezen.'

De strijd stopt niet

De tegenstanders zijn blij met het besluit, voor Schaap gaat de strijd door. Eerder vroeg het stadsdeel haar zich niet in de publieke discussie te mengen, nu ontkomt ze hier niet meer aan. Een maand geleden stuurden twintig prominenten uit de Amsterdamse kunstwereld - onder wie Jurgen Bey (directeur Sandberg Instituut), Barbara Visser (voorzitter Akademie van Kunsten) en Bart Rutten (hoofd collecties Stedelijk Museum) - een brief naar burgemeester Eberhard van der Laan. De kunstkenners vinden dat er een lastercampagne is gevoerd en vragen het stadsdeel om een goede oplossing. Die is tot op heden nog niet gevonden.

Terwijl Schaap tussen de planten van het plantsoen staat, plakt ze het omgewaaide, piepschuimen pilaartje haastig terug op zijn plek op de maquette. 'Ik vecht nu voor het kunstwerk. Niet alleen zodat dit werk een stem krijgt, ook andere kunst moet in de toekomst worden beschermd.'

De al gemaakte blokken die deel uitmaken van de installatie van Femke Schaap, staan nu in een opslag.


Angst en Indianenverhalen

Als een kunstwerk er eenmaal is, verstomt vaak de kritiek.

Kunst in de openbare ruimte wordt niet altijd met open armen ontvangen. Neem Santa Claus van de Amerikaanse kunstenaar Paul McCarthy. Het beeld - omgedoopt tot 'Kabouter Buttplug' - werd na de onthulling in 2003 vijf jaar op het binnenplein van Museum Boijmans Van Beuningen verstopt, omdat de kerstboom in de hand van de Kerstman op een seksspeeltje zou lijken. In 2010 ontstond weerstand tegen To see which way the wind blows van de Franse kunstenaar Daniel Buren. De zestig vlaggenmasten van 13 meter hoog werden nooit op het Java-eiland in Amsterdam geplaatst.

Het Amsterdamse Fonds voor de Kunst stelde in 2001 een handleiding op. In 2013 volgde een update, waarbij 'het toenemende belang van maatschappelijk draagvlak' werd benadrukt.

'Kritiek op publieke kunst is van alle tijden', zegt Jeroen Boomgaard, lector bij het Lectoraat Art & Public Space aan de Gerrit Rietveld Academie. 'Tot twintig jaar geleden besloot de gemeente waar kunst werd neergezet. Nu worden omwonenden beter bij het proces betrokken. Maar de term 'maatschappelijk draagvlak' vind ik een loos begrip. In de openbare ruimte gebeurt zo veel, daar hoeft niet iedereen het mee eens te zijn. Bovendien, hoe groot moet dat draagvlak dan zijn?'

'Weerstand is tegenwoordig makkelijker te organiseren via sociale media', zegt Lennart Booij, conservator van het Stedelijk Museum. 'En media pikken het sneller op.'

Snel onlineprotest komt volgens Boomgaard voort uit de menselijke angst voor verandering. Vanwege die vrees moeten omwonenden worden meegenomen in het proces. Niet als beslissingsmakers, wel om te enthousiasmeren.

'Begin daar vroeg mee', zegt Clayde Menso, directeur van het Amsterdamse Fonds voor de Kunst. 'Er bestaat geen gouden formule. Maar houdt mensen op de hoogte, bijvoorbeeld via e-mail, en laat ze inspreken via een comité of bijeenkomsten.'

Booij pleit voor een straatcurator, iemand die bemiddelt tussen burgers, kunstenaars en politici. 'Te vaak heeft een buurt het gevoel dat een idee op ze wordt gedropt. Daardoor ontstaan indianenverhalen en wordt er niet meer over de kunst zelf gesproken.'

Nils van Beek, curator bij TAAK (ontwikkelaar van kunstprojecten en educatieprogramma's), vindt tijdsduur ook belangrijk. 'Een kunstopdracht heeft een gemiddelde spanningsboog van twee tot drie jaar. Dan wisselen betrokken ambtenaren bijvoorbeeld van functie en moeten nieuwe werknemers opnieuw worden overtuigd van een werk.'

De ervaring is dat kritiek vaak verdwijnt als een kunstwerk eenmaal staat. Menso: 'De felste tegenstanders worden soms zelfs de hoeders van een werk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden