Onverteerbaar relaas over Philips en Paars

Een journalist die een boek schrijft over het saaist denkbare onderwerp verdient een standbeeld. Of toch maar liever een standje, want De onzichtbare hand van de politiek van NRC Handelsblad-journalisten Cees Banning en Tom-Jan Meeus is geen geslaagd boek geworden, en dat is jammer want er staan interessante passages in....

Van onze verslaggever

AMSTERDAM

Het is echter de vraag of de tekortkomingen van het boek er veel toe doen, want de buit is de afgelopen dagen al binnengehaald: subsidies aan het bedrijfsleven lijken opnieuw een politieke discussie te worden.

Voor de tweede keer in een jaar tijd werpt NRC Handelsblad zich op fiscale technolease-constructies en andere vormen van staatssteun. De krant baseert zich op onderzoek van de twee redacteuren die een half jaar kregen om daarover een boek te schrijven.

De boodschap is eenvoudig, namelijk dat de overheid maar wat aanrommelt met zijn subsidie-beleid. Dat concluderen de schrijvers voornamelijk uit de manier waarop de staat subsidies heeft verstrekt aan Philips.

Maar het boek is niet gericht op die stelling. De auteurs zijn vooral geïnteresseerd in een beschrijving van de besloten politieke cultuur in Den Haag. Banning en Meeus zijn erin geslaagd daarover een grote hoeveelheid details boven tafel te krijgen.

Eerst volgen zij twee onderzoekers van de Algemene Rekenkamer die tussen 1994 en 1996 een rapport proberen te schrijven over de wijze waarop de overheid slecht lopende bedrijven helpt zoals Daf, Fokker, NedCar en Philips. Zij worden gefrustreerd en gedwarsboomd door de ministeries van Economische Zaken en Financiën. Uiteindelijk verschijnt het rapport, maar zwaar gecensureerd als gevolg van druk van EZ-minister Wijers.

Als zij via een omweg toch feiten achterhalen over de Fokker-technolease, worden de rekenkamer-onderzoekers op het spoor gezet van een eerdere, soortgelijke subsidie aan Philips. Gegevens daarover blijken moeilijk te achterhalen. PvdA-Tweede Kamerlid Henk Vos blijkt opdracht te hebben gegeven om bandopnames te wissen van vertrouwelijk Kameroverleg. Ook Hans Wijers wil niet dat de Rekenkamer zaken publiceert over subsidies die tot lastige vragen kunnen leiden van de Europese Commissie in Brussel.

De technolease-constructie kan namelijk eigenlijk niet door de beugel. Het duo beschrijft uitentreuren hoe de technolease-constructie drie keer werd afgewezen door de Amsterdamse belastingdienst en werd doorgedrukt door de toenmalige premier Ruud Lubbers en minister van Economische Zaken Koos Andriessen.

Wim Kok, toen minister van Financiën, hield zich afzijdig en keek toe hoe zijn staatssecretaris Marius van Amelsvoort werd verpletterd. De steun hoorde gemeld te worden aan de Kamer, maar Van Amelsvoort vreesde dat het nieuws zou uitlekken en dat de stroom technolease-verzoeken dan niet te overzien zou zijn. Hij laat dat weten in een vertrouwelijke brief aan Andriessen, Lubbers en Kok.

Dan worden de twee journalisten op het spoor gezet van het industriebeleid rond Philips door een geheimzinnige ambtenaar die zich gedraagt als een mislukte deep throat. Na het RSV-debacle blijkt EZ toch weer volop subsidies te geven aan slechtlopende bedrijven.

Philips profiteert daarvan het meest, zo lijkt het. De schrijvers suggereren dat dit komt doordat het één van de zes kernbedrijven is die de naoorlogse industrie hebben opgebouwd en die een streepje voor hebben bij de overheid. Inmiddels is bekend dat gedurende zestien jaar een totaal van enkele miljarden guldens aan subsidies is verstrekt.

Maar of dat weggegooid geld is, kunnen de auteurs niet aannemelijk maken. De chipsdivisie, de huidige winstmotor van Philips, floreert onder andere als gevolg van deze subsidies. En chips zijn wel degelijk een echt product, al vinden de auteurs van niet.

Evenmin zijn zij overtuigend met hun beschuldiging dat de huidige minister van Financiën Gerrit Zalm de Tweede Kamer viermaal onvolledig heeft geïnformeerd over technolease.

De auteurs begeven zich ronduit op een glibberig pad als zij de technolease-affaire in de schoenen willen schuiven van huidige ministers in plaats van in die van hun voorgangers. Al vanaf de eerste pagina's zijn de pijlen gericht op Paars, en niet-paarse politici met luide kritiek zijn snel gevonden.

Het boek schiet echter vooral tekort in stijl en structuur. Biografiën en andere irrelevante uitweidingen kunnen worden gemist als kiespijn, de overdaad aan details leidt af en de Kuifje-achtige toon begint al snel te irriteren. Wat te denken van de zin: 'De maanden erna vestigt zich het ijzige vermoeden dat het instituut met - deels onzichtbare - tegenstanders te maken heeft die zonodig ieder middel hanteren om het onderzoek dwars te zitten.'

Ook de indeling is verkeerd. De auteurs kiezen niet voor chronologie en dat wreekt zich in een overdaad aan herhalingen in de laatste hoofdstukken. Hierdoor is het eigenlijk een onverteerbaar boek geworden.

Lucas van Grinsven

Cees Banning en Tom-Jan Meeus: De onzichtbare hand van de politiek - de achterkamers van paars en de heimelijke steun aan Philips.

Balans; 239 pagina's; ¿ 29,50.

ISBN 90 5018 3964

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.