Onverfilmbaar? Hoezo?!

Ben Wheatleys films zijn stijlvast, gewelddadig en komisch, maar vallen ook op door beeld- en geluidexperimenten. Met zijn nieuwste project High-Rise bereikt hij het onmogelijke. Hij verfilmde zijn onverfilmbaar geachte lievelingsboek.

Ben Wheatley met Sienna Miller bij de première van High-Rise. Beeld getty

High-Rise onverfilmbaar? Regisseur Ben Wheatley (44) doet alsof het niet eerder in hem is opgekomen. 'Ik weet eerlijk gezegd nooit zo goed wat daarmee wordt bedoeld', zegt de Engelse filmmaker begin dit jaar tijdens een kort bezoek aan het Filmfestival van Rotterdam. In de persruimte slurpt hij koffie uit een kartonnen bekertje. Zijn haar zit door de war en hij houdt zijn donkere winterjas aan. Hij peinst en zegt: 'Ik weet dat High-Rise als onverfilmbaar werd omschreven, maar ik begrijp oprecht niet waarom. Het boek is zeer beeldend, de beweegredenen van de belangrijkste personages zijn uitstekend te volgen.'

Met zijn bevreemdende misdaad/sekte/thriller Kill List (2011) en de frisse seriemoordenaarskomedie Sightseers (2012) zette Wheatley zich op de kaart als een van Engelands eigenzinnigste filmregisseurs. Zijn films zijn niet alleen stijlvast, gewelddadig en komisch, maar vallen ook op door hun ongewone wendingen en experimenten met beeld en geluid. Zijn bizarre zwart-witfilm A Field in England (2013), over een groepje soldaten dat tijdens de Engelse burgeroorlog zoekt naar een schat en tript op psychedelica, begint met een waarschuwing voor epilepsiepatiënten.

Toen J.G. Ballards High-Rise in 1975 verscheen, was Wheatley 3 jaar oud. Het is een dystopisch verhaal, over arme bewoners onder in een geïsoleerd Brits appartementencomplex die een revolutie beginnen tegen de elite aan de top. Hij toont een samenleving in verval en laat een toekomstfantasie zien waarin de mens steeds afhankelijker wordt van technologie en het verschil tussen arm en rijk tot onmetelijke proporties is gegroeid. Het flatgebouw, een metafoor voor de richting die de samenleving volgens Ballard medio jaren zeventig op zou gaan, is een tijdbom; het is afwachten tot de onderlaag terugslaat.

De roman High-Rise (****) bleek tóch niet onverfilmbaar, zo bewijst Wheatly. Lees hier de volledige filmrecensie.

Ballardian

High-Rise werd cult Joy Division-frontman Ian Curtis schaarde het boek onder zijn favorieten en Ballard kreeg zijn eigen term in de sciencefictionliteratuur, 'ballardian'.

Nicolas Roeg, destijds met Don't Look Know en The Man Who Fell to Earth op zijn creatieve hoogtepunt, was samen met producent Jeremy Thomas de eerste met het plan om High-Rise te verfilmen. Het scenario lag klaar, maar Roeg koos uiteindelijk voor de regie van het duistere drama Bad Timing, met Art Garfunkel in de hoofdrol. Er volgden verschillende scenariobewerkingen van Ballards roman, maar er kwam pas vaart in het project toen Wheatley en zijn vaste scenarioschrijver annex geliefde Amy Jump zich er zo'n veertig jaar later tegenaan bemoeiden.

Het was zo'n ongrijpbaar moment waarop de juiste mensen op het juiste moment met het juiste voorstel kwamen. Het toeval wilde dat Jeremy Thomas (de gelauwerde Britse producent had nog altijd de filmrechten van High-Rise op zak) onlangs met plezier had gekeken naar Wheatleys Sightseers, terwijl het filmvoorstel van Wheatley en Jump eigenlijk niet te weigeren was. Jump zou onbetaald een eerste versie van het nieuwe scenario neerpennen, zegt Wheatley. 'Als Jeremy het niets zou vinden hoefden wij er niets voor terug. Een paar maanden later stonden we op de set.'

Artikel gaat door onder video.

De regisseur opereert samen met Jump en producent Andy Stark, met wie hij in 2008 filmproductiehuis Rook Film oprichtte, als een klein, onafhankelijk, op avontuur belust en in hoog tempo filmend minileger. High-Rise is zijn vijfde speelfilm in zes jaar, terwijl de volgende, actiefilm Free Fire, onlangs is afgemonteerd. 'Ik houd niet van stilzitten', zegt Wheatley, alsof hij zojuist het geheim van zijn werkwijze heeft verklapt.

De Brit vertelt het laconiek, alsof hij geen enkele druk voelde bij het feit dat de verfilming van High-Rise uiteindelijk veertig jaar op zich liet wachten. 'Een beetje druk was er wel hoor. Ballard (1930-2009) heeft een fanatieke groep fans: ze verenigen zich online (zie ballardian.com, red.) en ze zouden mij aan het kruis nagelen als deze missie zou mislukken. Daar was uiteindelijk geen sprake van, gelukkig. Het was vooral een ingebeelde angst. Tijdens het maken van mijn film A Field in England, die zich afspeelt tijdens de 17de-eeuwse Engelse Burgeroorlog, voelde ik exact hetzelfde. Was ik als de dood voor historici die zouden beweren dat we totaal verkeerd zaten.'

Een 'zo puur mogelijke' boekverfilming, daar was Wheatley op uit. Geen moderne update, geen personages met mobiele telefoontjes en sociale media, maar een verfilming van het toekomstbeeld zoals Ballard dat in 1975 voor zich zag. 'Ze zouden dit verhaal direct om zeep brengen, die telefoontjes', zegt Wheatley. 'Daar heb je meteen een van de weinige onderwerpen die Ballard destijds niet heeft voorspeld. Het idee van dit verhaal is dat die mensen geïsoleerd van die buitenwereld in hun toren leven. Nu zou iedereen fucking alles filmen en uploaden en staat er in no time een enorme mensenmassa voor de deur.

'Voor Wheatley is Ballard de belangrijkste schrijver van de 'tegencultuur' van de late jaren tachtig. 'Ik las High-Rise voor het eerst toen ik mijn eerste jointjes rookte.' Hij was een jaar of 17 en verslond William S. Burroughs, Philip K. Dick, Hunter S. Thompson. Daarop raakte hij bevlogen door de duistere sciencefictionstrips in het wekelijkse verzamelmagazine 2000 AD. 'Ik ontdekte hoe iemand als Alan Moore (de auteur van onder meer Watchmen en V for Vendetta, red.) zich door de toekomstvoorspellingen van Ballard lieten inspireren.'

Internet

Ballard liet hem nooit meer los, zegt Wheatley. 'In High-Rise voorspelde hij het internet: mensen die zich in hun kamers terugtrekken met op de muur geprojecteerde porno. En het appartementencomplex waarin men in dat verhaal leeft heeft twee ingangen: een voor de armen en een voor de rijken, zodat de verschillende klassen nooit met elkaar mengen. In Engeland zie je die verschillende ingangen nog altijd terug. Dat fascineert mij enorm.

'Terugkijkend, denkt Wheatley, was 1975 het jaar waarin het boek werd uitgebracht een breekpunt in de Britse geschiedenis. Het naoorlogse tijdperk liep op z'n eind, de samenleving werd klaargestoomd voor het harde kapitalisme van Thatcher. Tegen het eind van de film horen we haar stem op de radio: 'There is only one economic system in the world, and that is capitalism.' In hoeverre wil de regisseur iets zeggen over de gevolgen van de harde samenleving zoals die door Ballard werd geschetst? 'We hebben net als toen te maken met klimaatverandering, een economische crisis, populistische politiek. Je zou kunnen zeggen: alles is hetzelfde als in de jaren zeventig, alleen de muziek van tegenwoordig is shit.'

Sienna Miller is één van de hoofdrolspelers in High Rise, een dystopische thriller van regisseur Ben Wheatley (Sightseers) naar de cultroman van J.G. Ballard.

Dat laatste neemt hij ijlings terug, als de prachtige Portishead-cover van ABBA's SOS, te horen tijdens een fraaie montagesequentie, ter sprake komt. Voor het eerst in zeven jaar bracht de band nieuw materiaal naar buiten. Dankzij Wheatley. 'Amy en ik bekeken een tv-verslag van Portishead op Glastonbury. Op Twitter zocht ik naar Geoff Barrow, producer van de groep, en ontdekte tot m'n verbazing dat hij mij al volgde. Ik tweette: 'Hello, Geoff', en de rest ging eigenlijk vanzelf.' Tot vorige week was de SOS-cover exclusief in Wheatleys film te horen, maar een dag voor het Brexit-referendum zette Portishead het lied online, als eerbetoon aan de onlangs vermoorde Britse politica Jo Cox.

Op dezelfde wijze hengelde Wheatley overigens componist Clint Mansell binnen. Mansell, doorgebroken met de soundtrack voor Requiem for a Dream, vertelde in een interview dat-ie graag eens met Wheatley wilde werken. 'Dus ik dacht: fuck, right, okay, eens kijken of er iets van komt. Wat dat betreft is Twitter geweldig. Via hun management was ik er misschien ook wel gekomen, maar dit is zoveel sneller en persoonlijker.'

SOS

Tot vorige week was de schitterde Portishead-cover van ABBA’s SOS (net als J.G. Ballards High-Rise uitgebracht in 1975) enkel te horen in de High-Rise-verfilming van Ben Wheatley. Op woensdag, een dag voor het Brexit-referendum, plaatste de band het lied alsnog online, als eerbetoon aan de vermoorde Britse politica Jo Cox. De clip eindigt met een uitspraak van Cox ‘We have far more in common than that which divides us’ terwijl zangeres Beth Gibbons met haar hand naar de camera reikt.

Stripkennis

Op Twitter etaleert Wheatley bovendien zijn obscure stripkennis en voorliefde voor de vreemdste videoclips. Kort voor dit interview verwees hij naar de videoclip Meowpurrdy van Run the Jewels een totaal gestoord filmpje met muterende katten, gemaakt door de bevriende animator Cyriak Harris. Dat een spiegeleffect in Harris' clip overeenkomt met een vergelijkbaar effect in High-Rise is geen toeval, zegt Wheatley. 'Ik ken Cyriak nog van de website waar ik als twintiger mijn eerste filmpjes online zette, b3ta.com. Ik animeerde gifjes en maakte Flash-animaties, stripboeken, Photoshop-stuff. Ooit maakte ik een animatiefilmpje dat volledig was opgebouwd uit foto's van genitaliën. Eh, ja, dat was dus heel, heel, heel moeilijk uit te zitten. Het zijn filmpjes waarmee je je publiek en andere makers probeert te overrompelen: met mijn speelfilms probeer ik iets vergelijkbaars te doen.'

Hij doelt op de fysieke sensatie die je in het beste geval ervaart tijdens het kijken van zijn films. Veel aandacht aan de achtergrond, die in High-Rise leidt tot een revolutie, besteedt hij niet. Alsof hij erop vertrouwt dat zijn publiek best begrijpt hoe zo'n verhaal zich in films voltrekt.

Artikel gaat door onder video.

'In het boek is die uitleg minimaal, dat gaf ons het vertrouwen dat het in de film ook zou lukken. Zo gauw je rationeel gaat doen over gebeurtenissen die irrationeel zijn, loop je de kans dat het allemaal erg hoogdravend wordt of je krijgt zo'n standaard post-apocalyptisch overlevingsverhaal. Sowieso verlies je dan het mysterie. In Mad Max wordt de uitleg toch ook tot het minimum beperkt?'

En als hij voor zichzelf mag spreken: 'Uitleg is zo saai man. Het is nog altijd een vrij gangbare theorie volgens de hoe-schrijf-je-een-film-boeken dat alles in film moet kloppen. Maar de grote Hollywoodblockbusters van het moment houden zich daar allesbehalve aan: op verhaalniveau slaan die films volstrekt nergens op. En dat bedoel ik niet als kritiek. De Transformers-films van Michael Bay, bijvoorbeeld, zijn fucking crazy, met scènes waarin robots rondrijden op dinosaurusrobots terwijl een ruimteschip een stad opzuigt. Het is arthouse in een blockbusterjas.'

Nolan

Spiegelt Wheatley zich aan films van die categorie? Aan iemand als Christopher Nolan bijvoorbeeld, wiens debuutfilm Following hier ook tijdens het Rotterdam Filmfestival in de Tigercompetitie draaide, terwijl hij inmiddels volkomen eigen blockbusters als Interstellar maakt?

'Uiteraard, maar Nolans carrière zit vol wonderen. Vooral over de stap van zijn lowbudgetdebuut Following naar opvolger Memento heb ik mijn hoofd geregeld gebroken: aan het budget van die film (9 miljoen dollar, red.) heb ik nooit kunnen tippen. En hij deed nog iets slims: al zijn films brachten een fuckload aan geld op. Ik weet inmiddels dat het niet het einde van je carrière betekent als je wat minder succesvol bent.'

Maar bij Wheatleys volgende film, Free Fire, is Martin Scorsese betrokken als uitvoerend producent. Het lijkt alsof de regisseur wel degelijk zinspeelt op een groter podium. 'Dat wordt niet direct mijn doorbraak naar een groot publiek, hoor. Free Fire is een actiefilm in de stijl van The Evil Dead, over groepjes criminelen die elkaar na een uit de hand gelopen wapendeal naar het leven staan. Een genrefilm met een grote G.'

En weer lepelt hij ogenschijnlijk laconiek een anekdote op, over producent Scorsese ditmaal. 'Martin had ergens gezegd hoe goed hij Kill List vond en mijn agent regelde een afspraak. Tijdens het gesprek dacht ik opeens: fuck, deze man heeft zelfs met de Japanse filmmaker en scenarioschrijver Akira Kurosawa (1910-1998) gewerkt! Ben je plotseling nog maar één handdruk verwijderd van de volledige moderne filmgeschiedenis.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden