Tv-recensieFrank Heinen

‘Ontoerekeningsvatbaar’ is een programma van uitzonderlijke schoonheid

De mensen in Ontoerekenings­vatbaar zitten niet alleen achter slot en grendel, ze ­zitten ook vast in hun hoofd.

Voor het raam stonden twee mannen. Daar, aan de andere kant van het glas, bevond zich ‘buiten’. Een van de mannen zou daar straks weer in mogen. Parkeerplaats op, auto in, naar huis. De ander, van wie slechts vage contouren zichtbaar waren, zou achterblijven. De ene was Stefaan Degand, een in Vlaanderen gevierd acteur. De ander was Dennis-zonder-achternaam. Dennis zat vast. Geïnterneerd. Zedenfeiten. Liever niet naar The Voice Kids kijken, dan weet je het verder wel.

Al drie weken wordt iedere woensdag op Canvas Ontoerekeningsvatbaar uitgezonden. Tien kunstenaars worden gekoppeld aan tien geïnterneerden, mensen aan wie uiteenlopende psychiatrische haken en ogen zitten. Samen maken ze een kunstwerk: een schilderij, een animatie, een dans, een rap, een fotoserie. Creatieve therapie. 

Het bijzonderste kunstwerk is het programma zelf, dat van uitzonderlijke schoonheid is.

Er is Nore, die soms zo boos wordt dat ze een batterij inslikt, of haar hoofd tot bloedens toe tegen de muur bonkt. En Yani, die ‘vlinderkes voelt’ wanneer hij gokreclames ziet. Kristof, een man van 42 die zich overal vol overgave in lijkt te storten. Rita, die zichzelf portretteert als een uitbarstende vulkaan. Jan, die zachtaardig en schuldbewust om zich heen blikt en zwijgt over de reden voor zijn internering. Allemaal hebben ze iets niet mals op hun geweten. 

Kunstenaars als Degand, Kamagurka en Willie Wartaal gaan met hen aan de slag, ieder op zijn eigen manier. Wartaal behandelt Yani als een collega, terwijl Degand uit alle macht tracht voorbij de mechanisch uitgesproken zinnen van Dennis te kijken: ‘Ik hoor u in de bovenkamer spreken, maar niet vanuit de buik.’ Het is een kwelling te moeten kijken naar die confrontatie, en te luisteren naar de stilte die volgt op zo veel directheid.

De mensen in Ontoerekeningsvatbaar zitten niet alleen achter slot en grendel, ze zitten ook vast in hun hoofd. Ze leven met dwanggedachten, broze plekken in hun geest, impulsen die altijd zullen blijven opborrelen – daar helpt geen therapie, geen inzicht, geen medicijn aan. Wanneer Dennis een gedicht over zijn pedoseksualiteit ten gehore brengt, met groeiende drift, steekt hij de grens tussen spel en werkelijkheid over en verliest de controle. Dat beangstigt hem, en de kijker ook. Kristof, die in vroeger tijden regelmatig halfnaakt het verkeer stond te regelen, maakt samen met een choreograaf een ‘geo, een oreo, een choreografie’, waarin zijn tomeloze, ongerichte energie prachtig samenvalt met zijn bewegingen. 

Misschien is het overdreven, maar voor mij bewijst Ontoerekeningsvatbaar wat kunst kan doen; hoe iets maken de waanzin misschien niet kan uitgummen, maar soms even inzicht kan verschaffen, of woorden, of een gevoel dat je iets deelt met iemand met wie je niets dacht te delen. Ieders hoofd is een kamer waarin je vastzit, een leven lang, en in sommige kamers is het veel beter uit te houden dan in andere. Ontoerekeningsvatbaar laat zien hoe kunst in zo’n kamer even een raampje kan openzetten.

Beeld Still uit Ontoerekeningsvatbaar (Canvas)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden