Onthutsende inkijkjes in het leven van een onuitstaanbare saloncommunist

Boek (non-fictie) - Karl Marx - Grootheid en illusie

Een kloek boek over Karl Marx biedt onthutsende inkijkjes in zijn leven en werk. Gareth Stedman Jones beschrijft hem als een onuitstaanbare man die uiteindelijk het geloof in zijn eigen heilsleer verloor.

Foto de Volkskrant

Van Karl Marx is vrijwel geen beschrijving of anekdote behouden gebleven die de indruk zou kunnen wekken dat hij een aardige man is geweest. Integendeel: in zijn jongste biografie - indrukwekkend van omvang en informatiedichtheid - figureert hij als een geborneerde ijdeltuit, een snob, een klaploper, een tiran, een kwaadspreker, een misantroop en, ofschoon zelf van Joodse huize, een antisemiet. Een man, kortom, met vele menselijke onvolkomenheden. Maar ook een man die met zijn werklust, zijn filosofische creativiteit en geestelijke lenigheid ruim 130 jaar na zijn dood nog steeds een zekere bewondering wekt.

Biograaf Gareth Stedman Jones, hoogleraar ideeëngeschiedenis aan de Universiteit van Londen, heeft zich vooral toegelegd op de beschrijving van Marx' filosofische ontwikkeling. Daarbij doet hij wel een beroep op het doorzettingsvermogen van de lezer. Die wordt ruimhartig ingevoerd in het gedachtengoed van Kant, Fichte, Hegel, Feuerbach, Proudhon en andere denkers die Marx hebben beïnvloed. In de manier waarop de jonge hegelianen aan Hegels dialectiek een andere invulling gaven - die van het historisch materialisme. In de richtingenstrijd die ontbrandde in elke redactie en elk genootschap waarvan Marx deel uitmaakte. En in de ontwikkeling van begrippen als vervreemding, klassenstrijd en bourgeoisie.

Stedman Jones schrijft met vaste hand over de heilsverwachting die Marx en zijn medestanders koesterden van het proletariaat. Over Duitse arbeiders die naar Marx' smaak nog te veel ambachtslieden waren om tot het proletariaat gerekend te kunnen worden. Over de manier waarop Marx de ontwikkelingen in zijn tijd een plaats gaf in zijn filosofisch systeem. Over zijn laat ontloken waardering voor de 'communale structuren' op het Russische platteland. Over het marxisme als grondslag van de Europese sociaal-democratie. Over de postume beeldvorming van Marx en zijn ideeën. En over het feit dat Marx kort voor zijn dood afviel van het eigen geloof in de onomkeerbaarheid van de proletarische revolutie. Zijn twijfel - een ongewone geesteshouding voor Marx - was zelfs zo sterk dat hij Das Kapital niet wilde voltooien (wat zijn ideologische metgezel Friedrich Engels heeft weten te verdoezelen).

Karl Marx - Grootheid en illusie

Non-fictie.
Gareth Stedman Jones.
Uit het Engels vertaald door Herman Meester.
Het Spectrum, 879 pagina’s; € 49,99.

Tegenover de soms nogal bloedeloze beschrijving van Marx' werdegang staan onthutsende inkijkjes in zijn privéleven. Als jongetje dwong hij bij zijn ouders een voorkeursbehandeling af en liet hij zijn zussen 'cakejes eten die hij had gemaakt met vies deeg en nog viezere handen'. Als student - in Bonn en Berlijn - legde hij geen enkele belangstelling aan de dag voor zijn in Trier achtergebleven familie, de vermaningen van zijn vader Heinrich ten spijt. 'We hebben nooit het genoegen gehad van een redelijke correspondentie', schreef zijn vader - na de ontvangst van een hoogdravende oefening in de bellettrie. 'We hebben nooit een antwoord gekregen op onze brieven; nooit had jouw brief enige relatie tot de vorige of tot die van ons.'

Het overlijden van zijn 11-jarige broertje Eduard en de naderende dood van zijn vader leken Karl volkomen onverschillig te laten. 'Hoe hoog ik je intellectuele gaven ook heb zitten, zonder een goed hart zouden die voor mij geen enkele waarde hebben', schreef Heinrich hem. Volgens hem bezat zijn zoon 'net iets meer egoïsme dan noodzakelijk is voor het zelfbehoud' en verloor hij zichzelf in gejammer 'bij het geringste stormpje'. Zijn moeder voegde daar, na de dood van haar man, aan toe: 'Jij zal nooit de morele opoffering voor mijn familie brengen die wij allemaal voor jou hebben gebracht.' Uit niets bleek enige gevoeligheid voor dergelijke terechtwijzingen.

Mensen buiten de familiekring oordeelden niet positiever over Karl. 'Iedereen die hem tegensprak, behandelde hij met totale verachting', schreef de Duitse hervormer Carl Schurz, die later in de Verenigde Staten minister van Binnenlandse Zaken zou worden. 'Elk argument dat hem niet aanstond, beantwoordde hij hetzij met bijtende hoon jegens de onpeilbare onnozelheid waaruit het was voortgekomen, of met smalende belastering van de motieven van wie het naar voren had gebracht (...) Als bourgeois - dat wil zeggen: als verachtelijk voorbeeld van de diepste mentale en morele degeneratie - veroordeelde hij iedereen die zijn mening durfde tegenspreken.'

Karl koesterde minachting voor minder begaafde mensen dan hijzelf - voor vrijwel iedereen dus. Zo schreef hij over ene Ludmilla Assing, naast wie hij bij een diner was geplaceerd: 'Deze Fräulein, die mij overweldigde met haar vrijgevigheid, is het lelijkste wezen dat ik in mijn leven gezien heb, een akelig Joods voorkomen, een scherp uitstekende dunne neus, eeuwig glimlachend en grijnzend, die altijd spreekt in poëtisch proza, continu iets buitengewoons probeert te zeggen, geveinsd enthousiasme speelt en haar gehoor onder spuugt in de trance van haar extase.'

Ook de socialistische theoreticus Ferdinand Lassalle riep bij Karl gevoelens van diepe weerzin op, zeker nadat hij had geopperd dat een van Karls dochters, ter leniging van de structurele geldnood in huize Marx, een betrekking buitenshuis zou aanvaarden. Een 'onbeschaamdheid', aldus Marx. 'Het is me nu helemaal duidelijk geworden - daarvan getuigen ook de vorm van zijn hoofd en de manier waarop zijn haar groeit - dat hij afstamt van de Negers die Mozes op zijn vlucht uit Egypte begeleidden... Ook de opdringerigheid van die vent is negerachtig.'

Zijn afkeer van al die kleine mensen die zijn pad kruisten, weerhield hem er niet van om geld van hen te vragen. Vooral tijdens zijn eerste jaren in Londen, waar hij zich in 1850 vestigde, moest hij die vernederende gang geregeld maken. Hij en zijn uitdijende gezin werden vanwege een huurachterstand uit huis gezet, leefden op een 'armendieet' en moesten hun schaarse bezittingen voortdurend belenen. 'Elke dag zegt mijn vrouw (Jenny von Westphalen, ooit 'de mooiste vrouw van Trier' genoemd, SvW) dat ze wenst dat zij en de kinderen veilig in hun graf lagen, en ik kan het haar niet echt kwalijk nemen, want de vernederingen, de kwellingen en de strijd die je in zo'n omstandigheid moet doormaken, zijn werkelijk niet te beschrijven', noteerde hij in een bedelbrief aan Engels. Maar steeds werd hij voor het noodlot behoed door geldschieters of familieleden die hem een legaat nalieten. En steeds hervatte hij in die gevallen de levensstijl - inclusief privéscholen, bedienden en pianoles voor de kinderen - van de door hem zo verachte bourgeoisie. Om vervolgens opnieuw in armoede te vervallen.

Karl Marx omstreeks 1880. Foto Getty

Tussendoor werkte Marx aan een omvangrijk oeuvre over een breed scala aan onderwerpen. 'Hij leidt het bestaan van een echte intellectuele bohémien', stond in een spionagerapport dat in 1852 over hem werd opgesteld. 'Zich wassen, zich verzorgen en zijn linnengoed verschonen, zijn zaken die hij zelden doet, en hij houdt ervan om dronken te worden. (...) Hij blijft vaak de hele nacht op en gaat dan 's middags volledig gekleed op de bank liggen.' Wellicht was hij op dat moment de enige die voorzag dat zijn naam verbonden zou worden met een van de grootste omwentelingen in de wereldgeschiedenis. Dat zelfbewustzijn had hij gemeen met andere nare mannen.

Meer over Karl Marx

Mede dankzij de opkomst van Jeremy Corbyn neemt in Londen de belangstelling voor het gedachtengoed van Karl Marx toe, schrijft correspondent Patrick van IJzendoorn. En voor de Karl Marx Walks.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.