Review

Ontbrekende biografische inslag dwingt tot gefilosofeer

Boek (non-fictie) - Dans! Denk! Leven en werk van Krisztina de Châtel

Krisztina de Châtel praat en Désanne van Brederode filosofeert in een boek dat geen biografie mag zijn. De zieleroerselen van een vurig choreograaf worden onderzocht.

Désanne van Brederode kan gerust zijn: haar 255 pagina's tellende relaas over 'leven en werk van Krisztina de Châtel' is geslaagd, ook al vraagt de schrijfster zich op pagina 75 expliciet af of het haar wel lukken zal 'de vele draden te onthechten en te ontwarren, zonder haar op een sofa te dwingen'.

Het mocht geen biografie worden, had de gelauwerde Nederlands-Hongaarse choreograaf gezegd, laat staan een zo 'volledig mogelijke'. Daarvoor zou veel meer research nodig zijn geweest dan alleen de serie ontmoetingen tussen de 46-jarige schrijfster en de 73-jarige choreograaf, in amper één jaar tijd, tussen de zomers van 2015 en 2016.

Désanne van Brederode, Dans! Denk! Leven en werk van Krisztina de Châtel (****).
Querido, 255 pagina’s; € 18,99.

Géén biografie

Van Brederode is niet in De Châtels geboortehuis geweest, in Boedapest, al beschrijft ze het levendig, gebouwd tegen de Gellértheuvel in Boeda, met vrij uitzicht over de Donau en de stad Pest. Ze geeft geen blijk ook maar een van de vele dansers te hebben gesproken, die de kinderloze De Châtel als haar kinderen beschouwt en over wie ze zegt: 'Mijn zorg om mijn dansers houdt niet op nadat ze uit mijn gezelschap vertrokken zijn'.

Ook heeft de auteur niet de Nederlandse tak van moeders kant onderzocht - De Châtel is in 1943 geboren uit een Hongaarse, 'internationaal gerespecteerde' reumatoloog (Andor de Châtel) en een veel jongere Nederlandse vrouw (Antonia de Bres), dochter van een rijke erwtenhandelaar uit Dordrecht. Het huwelijk zorgde voor een 'perfect en veeltalig milieu', maar 'de warmte ontbrak'. Haar moeder werd nota bene openlijk verliefd op een vriendje van De Châtel, toen zij als tiener op hoog niveau aan ritmische gymnastiek deed.

De Châtels oudere broer Peter, net als zij woonachtig in Amsterdam, komt niet aan het woord - haar oudste broer Rudi overleed twee jaar geleden in Hongarije. Het is vooral de choreograaf zelf die praat, en de auteur die filosofeert. Over hoe ze het chaotische spervuur aan steekwoorden probeert te beteugelen, uit de ratelende mond van deze felle tante.

Zieleroerselen

Van Brederode stelt zich ten doel met Dans! Denk! 'een deur naar een andere wereld' te creëren, in dit geval naar De Châtels oeuvre, ervaringen, zieleroerselen, emoties, gedachtengoed en scheppingskracht. Het boek is zeker geen soepele schuifpui geworden met uitzicht op de veel geroemde, mathematische choreografieën vol herhalende, licht verschuivende patronen. Het verhaal is eerder een piepende, knarsende poort naar het creatieve brein en de hartstochtelijke ziel van een vurig choreograaf, die een reputatie geniet als koningin van strak geordende, minimal dans, maar ook als veeleisend en dwingend ego, iemand die een meer dan gemiddeld aantal zakelijk leiders heeft versleten.

De choreograaf zegt in haar zo beheerste choreografieën 'de chaos op te zoeken om grenzen op te rekken en zich te laten tarten door ogenschijnlijke onmogelijkheden'. Wie daarin meedenkt, is haar compagnon, zoals voormalig zakelijk leider Cees de Graaff die onder meer haar magistrale paardenvoorstelling Ló in de duinen mogelijk maakte.

Hoewel De Châtels werk bijna altijd 'abstract' wordt genoemd, is dat volgens haar niet het goede woord: het gaat om intensivering, 'om een reeks gebeurtenissen te ontdoen van omgevingsruis zodat de schoonheid ervan zich onthult'. 'Durf eerst maar eens je gewoontes te bevragen. Als je daarin dan de patronen en ordeningen ontwaart, kan er die vrijheidsimpuls zijn om het bekende te verlaten en een gebied te betreden waar het op jouw voorstellingsvermogen en improvisatie aankomt.'

Dikke laag Nietzsche

Je moet door veel filosofische en persoonlijke bespiegelingen van de auteur zelf heen bijten. Ook zijn er wat onnodige en parmantige uitweidingen, zoals over de erudiete voorkanten van haar opschrijfboekjes (met portretten van schrijver-schilder August Strindberg en de dichter Fernando Pessoa). Maar dan kom je ook bij de ware sleutel tot de poort: de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche. Elk hoofdstuk begint met een citaat uit een van zijn boeken.

Van Brederode studeerde filosofie en ook De Châtel verdiepte zich onder leermeester Jan Flameling in Nietzsches weerbarstige wijsheden over de tegenstelling tussen het dionysische (de extase van het scheppende en zichzelf vernietigende leven) en het apollinische (de koele rede).

Met een stevige gedachtengang over de discipline van het denken, over de dansende geest en het reflecteren op een constante stroom gewaarwordingen, komt Van Brederode bij een rake typering van De Châtels 'nietzschiaanse' inborst. De choreograaf vraagt zich af of ze, net als Nietzsche, ja tegen haar leven zou zeggen als ze alles maar dan ook echt alles op precies dezelfde wijze nog een keer moest meemaken, ook haar fouten. Dit boek is een poging tot De Châtels Lebensbejahung.

Al heeft Van Brederode weinig aandacht voor de minder fraaie rol van De Châtel in het ongelukkige einde van haar eigen dansgroep, ingeluid door een knallende ruzie met artistiek compagnon Itzik Galili.

Gelukkig laat Van Brederode ook ruimte voor persoonlijke openhartigheid over het verlies van haar grote liefde - haar minnaar Henne Boskamp (getrouwd en later verongelukt) -, over haar bindingsangst, haar diep gewortelde eenzaamheid en haar geile voorliefde voor mannen in uniform (glazenwassers, trambestuurders en brandweermannen).

Veelzeggend is de bijnaam die De Châtel in huize Boskamp had, ook bij Hennes kinderen: Pina, niet vernoemd naar haar wereldberoemde Duitse danscollega, maar naar het Hongaarse woord voor 'kutje'.

Dansvoorstelling Krisztina's Keuze 2, met choreografieën van jonge makers, tournee tot en met 4 april.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.