Oog voor detailontbinding

Ontbinding in de kunst is een wake-upcall voor je eigen sterfelijkheid

Je ziet het pas goed van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: ontbinding.

Helemaal aan het eind van de tentoonstelling Rembrandt-Velázquez in het Rijksmuseum (alleen nog dit weekend te zien) hangt een gigantisch schilderij waardoor je je rot schrikt óf een beetje melig wordt. Op ooghoogte ligt het lijk van een bisschop in ontbinding, in een open doodskist, geschilderd door de Spanjaard Juan Valdés Leal. De maden kruipen uit zijn neus en ogen, het vel is teruggetrokken van het geraamte van zijn hand. Zoals meestal bij schedels, lijkt de bisschop macaber te lachen. Zo expliciet kom je het weinig tegen in musea, maar ik schoot in de lach, al was dat ook een licht paniekerige lach.

Detail uit Finis gloriae mundi van Juan de Valdés Leal, circa 1670-72.Beeld Hospital de la Caridad, Sevilla

Kunst kan mooi, harmonieus en behagend zijn. We houden van dat soort kunst, die wordt het meest gedeeld. Love it! Like!  Het detail hier, uit een wassen beeld in Napels, valt net als het schilderij van de dode bisschop meer in de categorie: moet dit? Dat is de esthetiek van de horror van de Napolitaanse barok, schrijft museum Capodimonte bij het wassen beeld uit eind 17de eeuw. Angstaanjagende kunst met een doel. Dood terwijl het er levensecht uitziet. 

Een jonge vrouw, ingetogener dan een tweede beeld ernaast van een afgehakt mannenhoofd vol bloed, want met maar één kleur: de bruingrijze kleur van verrotte huid. Ze is in ontbinding, zo aan het vergaan dat de maden uit haar borst kruipen. Als je ervoor staat, voel je het in je maag. Die opengetrokken mond, die ook al is uitgescheurd, de wegvallende ogen en dat ene ding dat niet klopt: ze staat rechtop, als een borstbeeld. Dode vrouwen kunnen niet rechtop staan. Misschien is ze bedoeld als een soort Mater Dolorosa, de treurende moeder Gods, maar ze is vooral een jonge vrouw waaruit het leven weg is, macaber en precies.

Ik weet niet eens of het kunst is; het wassen beeld lijkt ook een soort medisch object waarmee studenten kunnen zien hoe het ontbindingsproces eruitziet. Zoals de dode kinderen en dieren op sterk water die wetenschapper Frederick Ruysch op dat moment in Holland maakte. Maar het museum is duidelijk; dit hoorde bij de kunst, dit werd getoond in kerken en dit ondersteunt de veel gladdere glamourgruwel op de schilderijen die we in musea zien. Naast de beeldjes hangen zulke kleurige schilderijen van Judith en Holofernes en Salomé met het hoofd van Johannes de Doper.

Je koffie ligt er niet lekkerder van op je maag met die maden voor je neus. Maar blijf even staren en je merkt dat het werk iets laat zien wat we verloren zijn: omgang met de dood, kijken naar de dood en in enige mate, uiteindelijk, vrede hebben met de dood. 

En vooral: je eigen leven spiegelen aan de dood. Dat was gewoonte, in de Republiek in de 17de eeuw en misschien nog wel meer in het Napels van deze beelden. Het had invloed op de manier van leven, het bracht relativering en gelatenheid. Een medicijn tegen de valse hoogmoed van de maakbaarheidsmythe. In Napels maakten de waskunstenaars – ook een paar vrouwelijke – dat gevoel nog levensechter  dan in de Hollandse Vanitas-schilderijen. 

Kunst was er niet voor de likes, het was de troost en de spiegel: wees je bewust dat de dood er is, en ook voor jou komt, en maak er wat van zolang-ie nog niet op de stoep staat.

Anoniem, Zuid-Italiaanse school

Een vrouw in ontbinding / Vanitas

Eind 17de, begin 18de eeuw

Was, met was overgoten linnen, hout, zwarte was

Afmeting onbekend (hoogte circa 30 cm)

Museo di Capodimonte, Napels

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden