NieuwsEd van der Elsken

Ongepubliceerd fotoboek Ed van der Elsken alsnog uitgegeven

Pocket maakt deel uit van een tentoonstelling in het Rijksmuseum in Amsterdam.

De omslag van het fotoboek Feest. Juichend publiek bij het concert van Louis Armstrong and His All Stars, in de veilinghallen in Blokker, 10 mei 1959.Beeld Ed van der Elsken

‘Ik dacht dat ik hem wel kende’, zegt fotocurator Mattie Boom, samen met haar collega Hans Rooseboom de samensteller van de expositie Ed van der Elsken: Crazy World, die vanaf 30 oktober  in het Rijksmuseum Amsterdam te zien is. Maar het zogenaamde werkarchief van Nederlands bekendste fotograaf, dat werd verworven door het Rijks in samenwerking met het Nederlands Fotomuseum, bevatte nog genoeg verrassingen. Geen wonder: het archief, dat sinds het overlijden van Van der Elsken in 1990 tot afgelopen juli werd beheerd door weduwe Anneke Hilhorst in het houten huis aan de IJselmeerdijk in Edam, bevatte achtduizend afdrukken en drieduizend contactvellen, met deels onbekende beelden. Het onderzoek naar dit omvangrijke archief moet nog echt op gang komen, maar de eerste grote vondst is al gedaan. 

Verjaardagsfeest van de Vlaamse schrijver Hugo Claus bij uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam, april 1959.Beeld Ed van der Elsken

Onder de vele prints bevond zich een dummy uit 1960 van een onvoltooid en onbekend fotoboek, inclusief de door Van der Elsken zelf getekende cover, waarop met zwierige letters de titel: Feest. Het is een bonte presentatie van foto’s die de fotograaf in het voorafgaande decennium had gemaakt, allemaal rond het door Van der Elsken breed opgevatte thema dat je als het ‘feest van het leven’ kunt opvatten. Het formaat wijst erop dat het misschien een fotopocket zou worden, bijvoorbeeld in de populaire Zwarte Beertjes-reeks, boeken die in die periode in oplagen van tienduizenden werden verspreid. Het Rijks en het Nederlands Fotomuseum hebben de pocket, ter gelegenheid van de expositie en het verwerven van het archief, alsnog uitgegeven. En vervolgens was het met behulp van de contactvellen en eerder en later gepubliceerde foto’s een zoektocht naar locaties en data, waarbij ze het gevoel hadden met de neus op het artistieke proces van Van der Elsken te zitten. Een proces waarbij het maken van de foto slechts een stap is in een eindeloos proces van verschillende afdruktechnieken, papiersoorten, aansnijden en monteren, zoals in een aantal fraaie voorbeelden op de mooie expositie te zien is. 

Kermis op de Nieuwmarkt, Amsterdam, april–mei 1956.Beeld Ed van der Elsken

Van der Elsken had in de jaren vijftig al naam gemaakt met een aantal baanbrekende fotoboeken, met Een liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des Prés (1956) voorop. De dummy van Feest doet qua ontwerp nog het meest aan Jazz denken, een boekje van Van der Elsken uit 1959, waar de fotograaf net zo veel aandacht lijkt te hebben voor de grootheden op het podium als voor het pandemonium in de zaal, een prelude op de jeugdcultuur van de jaren zestig, en daarna.  Op de cover van Feest een uitsnede uit een foto die hij in 1959 maakte bij een concert van Louis Armstrong in een veilinghal in het Noord-Hollandse dorp Blokker, waar een paar jaar later The Beatles  zouden optreden. Voor het begrip ‘mania’ uit legde Van der Elsken de extase van het publiek vast, in dit geval een jongen die met zijn armen naar de hemel reikt. 

Onder zijn ruime definitie van feest vielen ook Boekenballen, feestjes bij zijn toenmalige uitgeverij De Bezige Bij, een staatsbezoek van koningin Elizabeth II, kermis op de Nieuwmarkt en Koninginnedag op de Zeedijk in Amsterdam, carnaval in Sittard en doorzakken in kunstenaarssociëteit De Kring, maar ook foto’s uit Parijs en Zuid-Afrika.  

Portret van een oude vrouw in Japan, met belettering in zwarte viltstift, 1984.Beeld Ed van der Elsken

In de bundel Feest komen een aantal foto’s en fotocombinaties voor, waar in het huidige gevoelige tijdperk anders naar wordt gekeken dan in de tijd dat ze werden gemaakt, om het voorzichtig uit te drukken. Dit jaar werd topfotograaf en fotoboekenkenner Martin Parr zwaar afgerekend op zijn betrokkenheid bij een heruitgave van een Italiaans fotoboek uit 1969, waarin op een fotospread in de montage werd gezocht naar een beeldrijm tussen een gorilla in de dierentuin en Londen en een zwarte verkoopster van metromuntjes. Racisme, volgens de critici, maar een aanklacht over de positie van de vrouw, volgens de nazaten van de fotograaf. Van der Elsken fotografeert een stel mannen (fotografen) die een naaktdanseres begluren, een als indiaan geschminkte vrouw op een carnavalsfeest en betreedt een wat schimmig gebied als hij zoekt naar een beeldrijm tussen twee schilderingen,  een afbeelding van een stel gorilla‘s (kennelijk op een kermistent op de Nieuwmarkt) en een geschilderd portret van wat een zwart stel lijkt, gefotografeerd in Parijs. 

Portret van Karel Appel, 1958-1963, met opschrift 'Nou ja de fotograaf wil ook wel eens wat PROBEREN, altijd maar hetzelfde is ook niks, en niet eens zozeer het experiment òm het experiment.’Beeld Ed van der Elsken

Samenstellers Mattie Boom en Hans Rooseboom schrijven in hun verantwoording dat het voor hen onmogelijk was vast te stellen hoe een uiteindelijke ‘definitieve’ selectie van Van der Elsken er had uitgezien. Daarom is voor deze uitgave gekozen, om alle foto’s die op de stapel ‘feest’ lagen op te nemen, ‘ook inclusief een klein aantal foto’s waarvan we ons realiseren dat die anno 2020 als problematisch ervaren kunnen worden’. Het ging de samenstellers om het historische document, ‘vandaar dat we besloten hebben om deze foto’s niet weg te laten’. Een museum, aldus het duo, heeft eerder als taak discussie mogelijk te maken, ‘dan haar te mijden’.

Ed van der Elsken: Crazy World ,Rijksmuseum, Amsterdam, t/m 10/1.

Ed van der Elsken: Feest, een uitgave van het Rijksmuseum Amsterdam en het Nederlands Fotomuseum. Samenstelling Mattie Boom en Hans Rooseboom. Nai010 uitgevers; 240 pagina’s; € 19,50.

Ingelast

Ed van der Elsken: Crazy World in het Rijksmuseum is eigenlijk een ingelaste tentoonstelling. Oorspronkelijk, in de pre-corona-agenda, zou de Philipsvleugel van het Rijksmuseum in deze periode zijn ingenomen door de Slavernijexpositie. Die is nu uitgesteld tot 12 februari. De Van der Elsken-expositie duurt van 30 oktober t/m 10 januari, en neemt een deel van de Philipsvleugel in beslag. Verder is in de vaste fotozalen tot 10 januari het werk van fotograaf Willem Diepraam te zien.  

Kijken naar Ed
Geportretteerden, tijdgenoten en liefhebbers vertellen wat zij zo bijzonder vinden aan meesterfotograaf en filmer Ed van der Elsken. Een ode in zeven video’s aan een van de belangrijkste fotografen van de twintigste eeuw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden