'Onderzoek vooral je eigen stem'

Zangeres en zanglerares Ineke van Doorn schreef een boek over zangkunst, voor iedereen, maar met name voor wie genres als pop en jazz wil zingen....

‘Als je wilt leren sprinten, ga je niet naar een leraar die is gespecialiseerd in marathons. Ook al is het allebei lopen.’ Zo zit het ook met het zangonderwijs, vindt vocaliste Ineke van Doorn. Ze geeft les in wat vroeger ‘lichte muziek’ heette, en besefte dat er wel veel boeken zijn over de klassieke zangkunst, maar niet één met lesmethoden voor pop, jazz en wat dies meer zij.

Dus besloot ze het zelf te schrijven. In Professioneel Zingen Voor Iedereen behandelt ze technische onderwerpen (zoals ademhaling, houding, stemgebruik), maar ook artistieke (interpretatie bijvoorbeeld), en praktische: podiumpresentatie, microfoons, kleding en nog veel meer. Aan vrijwel alles is gedacht. Zoals het advies dat, als je in een mooie avondjurk op het podium staat, het niet zo elegant overkomt als je een enorme fles water aan je mond zet.

Van Doorn denkt dat het boek in een behoefte voorziet, ook omdat ‘veel zangers niet echt studeren, als ze eenmaal klaar zijn met de noten. Ze onderzoeken de mogelijkheden van de stukken niet. Waarom klinken ze zoals ze klinken?’

Om die vraag te beantwoorden luisteren we naar een aantal illustratieve muzikale voorbeelden, door de schrijfster gekozen, uit allerlei genres.

Ella Fitzgerald, How High the Moon, van de cd The Complete Ella in Berlin.

‘Ella gebruikt haar stem als instrument. Op deze scat-solo hoor je gewoon dat Fitzgerald dol is op zingen, en geniet van haar stem, het uitbuiten van alle mogelijkheden. Hier gooit ze er als geintje een stukje van Charlie Parkers Ornithology doorheen, dat heeft hetzelfde akkoordenschema. Ze kan alles, daarom is ze ook gevraagd voor ‘songbooks’ waarin ze het hele oeuvre van bijvoorbeeld Gerswhin uitvoert. De emotie zit puur in de keuze van de noten en het ritme, en minder in hoe ze de noten zingt. Mensen zeggen soms dat Ella de blues niet kan zingen, en daar zit wat in. Daar is ze te happy voor.’

Billie Holiday, Don’t Explain.

‘Billie daarentegen staat voor de emotioneel-intuïtieve kant, het vertolken van je eigen levensgevoel. Billie zingt altijd Billie. Het gevoel zit in haar geluid. Luister maar hoe ze in dit nummer de noten buigt, er naartoe glijdt, een kraakje toevoegt. Hoe ze in ‘you’re my joy and pain’ even inhoudt voor ‘pain’. Ze scat niet, ze improviseert door de melodie te variëren, en door haar frasering. Het is te persoonlijk voor een heel breed repertoire, al is het even knap.’

Amy Winehouse, Moody’s Mood For Love.

‘Amy Winehouse wordt wel met Billie Holiday vergeleken, vanwege haar turbulente leven. Maar als je al die verhalen over drank en drugs even wegdenkt, hoor je dat ze heel wat kan. Zoals in dit nummer, een stukje ‘vocalese’, een van tekst voorziene saxsolo van jazzmuzikant James Moody. Het is een soort reggaeritme, maar daar vlindert ze met een andere, jazzy feel overheen.

‘Straks krijg je dat leerlingen zeggen, ik heb een te gek stuk gehoord, Moody’s Mood For Love van Amy Winehouse, en die gaan haar dan nadoen. Maar bij haar merk je dat ze naar de historische opnamen heeft geluisterd, zoals die van Eddie Jefferson. Juist daarom kan ze er iets eigens van maken, dat is een belangrijke les. Zij is ook een van de eersten die een jazznummer doet met r & b-achtige versieringen, dat gospel-melisma. Heel leuk en licht. Op haar latere hits zingt ze met veel meer ‘twang’, een afgeknepen, wat zeurderig geluid. Daar houd ik niet zo van.’

Janet Jackson, Again.

‘Vaak vragen zangers zich te weinig af wat je met een nummer kunt doen. Wat gebeurt er als je het hoger of lager zingt? Waar haal je adem? Je hoort veel mensen door zingen tot de lucht op is, terwijl het veel mooier kan zijn om op een andere plek in te ademen, omdat de frasering dan verandert.

‘Om je te informeren moet je de diepte in gaan. Ik kwam een keer een collega tegen, die op hoog niveau zingt. Ik zou net een sabbatical nemen, en ze vroeg wat ik ging doen. Studeren, zei ik. Ze was stomverbaasd. Wat studeer jij dan? Typisch een zanger. Denken dat je klaar bent als de noten erin zitten.’ Uninformed singing, noemt mijn grote favoriet Norma Winstone dat.

‘Deze song van Janet Jackson is een voorbeeld van hoe het helemaal mis kan gaan. Ademen op totaal onlogische plekken, zoals vlak voor het laatste woord van een lange zin. Het ritme van de frasen is verkeerd ingedeeld, zodat de zinnen niet bij elkaar blijven. Ze legt de klemtonen volkomen verkeerd. Het effect is: wat zeg je nou eigenlijk? Dit is niet te volgen’.

George Michael, You Have Been Loved.

‘Je kunt ervan houden of niet, maar hij heeft wél een waanzinnige stembeheersing. Alles perfect uitgesproken, en prachtig geïntoneerd, omdat hij hoort welke akkoorden er onder de melodie liggen. Intonatie kan variëren. Op een piano klinkt een C altijd hetzelfde, maar als je zingt, is het akkoord eronder van invloed. Als C de zevende noot van de ladder is, zing je hem hoger dan wanneer het de grondtoon is. Als je dat niet doorhebt, wordt het vals.’

‘Hier een klein crescendo, echt op de millimeter. Nu wordt de sfeer wat relaxter, hij doet wat meer ruis in z’n stem, maar niet te dik aangezet. Hij zingt heel zacht en hoog in z’n stem, wat erg moeilijk is, waardoor het meer moeite kost om de controle te behouden. Daarom klinkt het zo enorm intens. Als hij dit twee tonen lager had gezongen, zou het effect volkomen anders zijn. Iemand als Norah Jones zingt ook heel intiem, maar in het lagere deel van haar stem. Ze leunt als het ware achterover, waardoor het veel minder spanning heeft. Op den duur boeit dat me niet, dan wordt het behang.’

Al Jarreau, Take Five (Video uit 1976, YouTube).

‘Er is in mijn boek geen sprake van dogma’s, over wat je wel of niet mag doen met je stem. Natuurlijk moet je bepaalde dingen goed doen als je over tien jaar nog wilt kunnen zingen, maar ik besteed ook aandacht aan bijvoorbeeld ‘grunting’, het diepe grommen dat in death metal vaak wordt gedaan.

‘Ik kan van zoveel verschillende zangers genieten, om verschillende redenen. In mijn cd-kast staat evenveel pop en wereldmuziek als jazz. Je moet nooit bij voorbaat iets uitsluiten. Veel leerlingen willen van mij de waarheid horen, hoe het wel en niet moet. Maar mijn waarheid hoeft de jouwe niet te zijn. Ik heb mijn meningen, maar onderzoek vooral zelf je stem, neem jezelf op en luister ernaar, probeer dingen uit, improviseer.’

‘Dit is een hilarische performance, praten gaat over in scatten, woorden in loopjes van betekenisloze geluiden, met de vreemdste stemmetjes, vrolijke en virtuoze klankpoëzie. Die man was z’n tijd echt jaren vooruit. Z’n platen zijn vaak wat glad, maar tijdens concerten stuitert hij spontaan alle kanten op. En toch blijft het popmuziek, binnen dat genre kan dit ook.’

Behalve als lerares is Van Doorn ook al 25 jaar actief als zangeres. Samen met haar partner Marc van Vugt vormt ze het duo Vandoorn, als improviserende singer-songwriters, vaak met gasten als de trompettisten Eric Vloeimans en Kenny Wheeler, en altsaxofonist Paul van Kemenade. Ook is ze lid van Van Vugt’s orkest Big Bizar Habit. Hoe ze zelf te werk gaat typeert ze aan de hand van wat ze zelf een geslaagde opname vindt.

Ineke van Doorn & Jeroen van Vliet, Robbin’s Nest.

‘Dit hele oude jazzrepertoire gebruik ik gewoonlijk niet. Ik moest dus mezelf uitvinden voor het stuk. Ik koos ervoor het vrij laag in mijn stem te zingen; dat en het zeer lage tempo en de stroperige timing zorgen voor een onderkoelde, enigszins ironische sfeer.

Het is belangrijk dan niet te veel toe te voegen, anders breek je het weer af. Aan de melodie en het ritme heb ik vrijwel niets veranderd, dus geen improvisatie, geen nadrukkelijke tekstinterpretatie, niet te veel stembuigingen of versieringen.

Het mooie is dat als je bewust weinig doet, het anders klinkt, spannender, dan wanneer je het onbewust doet. Dan wordt het al gauw heel slap.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden