Onderzoek: brein van een klassiek pianist werkt anders dan dat van een jazzpianist

Klassiek pianospel vergt een andere hersenactiviteit dan jazz. Dat blijkt uit een experiment van onderzoekers van het Max Planck Instituut in Leipzig.

Keith Jarrett, een veelzijdig pianist, zei ooit dat het voor hem vrijwel onmogelijk was tijdens een concert zowel klassiek als jazz te spelen. Foto getty

Professionele pianisten die even goed jazz als klassiek spelen, zijn schaars. Wetenschappers zeggen hiervoor een verklaring te hebben gevonden: de hersenen van een ervaren jazzmuzikant werken anders dan die van een klassieke musicus.

De veelzijdige pianist Keith Jarrett zei ooit dat het voor hem vrijwel onmogelijk zou zijn tijdens een concert zowel klassiek als jazz te spelen. Omdat klassiek pianospel een andere hersenactiviteit vereist dan jazz. Onderzoekers van het Max Planck Instituut voor Cognitieve en Neurowetenschappen in Leipzig geven hem gelijk. In de hersenen van jazz- en klassieke pianisten treden andere processen op, ook als ze hetzelfde stuk spelen.

Klassieke stukken en jazz stellen verschillende eisen aan de musicus, zegt onderzoeksleider Daniela Sammler. In klassieke muziek gaat het om het weergeven en interpreteren van een bestaand stuk, in de jazz ligt meer nadruk op improvisatie. De klassieke pianist richt zich op de technische uitvoering en interpretatie. De jazzpianist staat open voor eigen inbreng. Anders gezegd: de klassieke pianist richt zich vooral op het 'hoe', de jazzmusicus op het 'wat'.

Dit verschil zagen de onderzoekers terug in de hersenactiviteit van pianisten. Als zij werden geconfronteerd met een onverwacht akkoord in een akkoordenreeks bleken de hersenen van de jazzpianist een snellere omschakeling te maken dan de hersenen van de klassieke pianist. Jazzpianisten gingen sneller door met hun spel als ze op onverwachte harmonieën stuitten. Klassieke pianisten hadden meer moeite met akkoorden die volgens de regels van de westerse tonale muziek incorrect zijn, maar maakten minder fouten bij het naspelen ervan.

Zoektocht

Peter Beek, hoogleraar coördinatiedynamica aan de Amsterdamse Vrije Universiteit, herkent het fenomeen. 'Bij mensen die zich in hoge mate hebben gespecialiseerd, zie je dat de processen voor informatieverwerking in hun brein en de structuren die dat ondersteunen zich vormen naar de taak die ze uitvoeren. Er zijn ook studies waaruit blijkt dat de hersenen van een gitarist anders werken dan die van een klarinettist.'

Het onderzoek van Sammler en haar collega's, verschenen in NeuroImage, laat volgens Beek zien dat klassieke en jazzpianisten anders reageren in de verschillende stadia van het plannen van een beweging. 'In de jazz gaat het er vooral om wat er gespeeld wordt - om de zoektocht. Bij klassiek gaat het erom je expressiviteit vorm te geven vanuit een vaste structuur.'

Aan het onderzoek deden dertig professionele pianisten mee. Ze moesten akkoorden naspelen van een serie foto's op een computerscherm. De akkoordenreeks bevatte 'fouten' in harmonie en vingerzetting. Tijdens het experiment, waarbij ze niet hoorden wat ze speelden, werden hun hersengolven geregistreerd met een EEG. De metingen van hersengolven die in verband worden gebracht met het uitvoeren en controleren van motorische taken, gaven aan dat jazzpianisten sneller dan klassieke pianisten beginnen met een nieuw plan voor hun bewegingen.

De Amsterdamse pianist Marcel Worms, die zowel (modern) klassiek als jazz en blues op zijn repertoire heeft, vindt dat het contrast tussen klassieke muziek en jazz niet zo scherp is als de onderzoekers stellen. 'Als ik een klassiek stuk speel, ben ik tot op zekere hoogte ook aan het improviseren', zegt Worms. 'De notentekst ligt vast, maar je hebt een grote bandbreedte als het gaat om dynamiek, frasering, timing en pedaalgebruik. Het is schijn dat een jazzmuzikant alles improviseert en elke keer het wiel uitvindt. Hij heeft een grote verzameling licks in zijn hoofd en maakt daaruit een snelle keuze tijdens een improvisatie.'

Swingende Bach

Worms zegt zelf geen moeite te hebben met het omschakelen van klassiek naar jazz. Hij had een programma waarin hij stukken van de Catalaanse componist Frederic Mompou afwisselde met blues. 'Een recensent schreef eens dat ik Bach swingend speelde - een illustratie dat je tegelijk klassiek en jazzpianist kunt zijn.' Hij wijst erop dat improvisatie in de klassieke muziek vroeger vanzelfsprekend was. 'Mozart en Beethoven improviseerden ter plekke de cadensen (solopassages, red.) in hun pianoconcerten.'