Onderdrukte homoseksuelen

Die tien jaren van ongestoorde nachtelijke arbeid zijn aan het boek af te lezen. Het is een rijk, intens boek dat willens en wetens met twee benen in de Ierse literaire traditie staat.

Alleen de titel al. Die is een overduidelijke verwijzing naar Flann O'Briens grote roman At Swim-Two-Birds, al verwijst de titel van dat laatste boek niet in de eerste plaats naar een activiteit, maar naar het eilandje Swim-Two-Birds, gelegen in de Shannon in het hart van Ierland.

Vervolgens is het vrijwel onmogelijk om niet aan James Joyce te denken wanneer we op de eerste bladzijden van het boek kennismaken met de kruidenier Mr. Mack, die als een Leopold Bloom door de straten van Dublin zwerft. Nog duidelijker wordt de Joyciaanse associatie wanneer Macks 16-jarige zoon Jim en diens vriend Doyler in beeld komen. Doyler leert Jim zwemmen bij de befaamde Forty Foot Gentlemen's Bathing Place in Sandycove, vlak bij de Martello Tower uit de beginscène van Ulysses, waar ook Buck Mulligan het water in gaat.

Uit de zwemlessen en de groeiende vriendschap tussen Jim en Doyler, die gaandeweg een steeds erotischer lading krijgt, ontstaat het plan om op een dag naar de rots de Muglins te zwemmen en daar de groene Ierse vlag te plaatsen. Want we schrijven 1915, en het boek speelt zich af gedurende de twaalf maanden voorafgaand aan de Paasopstand van 1916, waarbij een groep Ierse nationalisten het opnam tegen de Engelsen. Een opstand die uiteindelijk zou culmineren in een bloedige last stand in het hoofdpostkantoor van Dublin, waar tot de dag van vandaag de kogelgaten zichtbaar zijn.

Niet toevallig heeft ook de geplande zwempartij van Jim en Doyler plaats tijdens Pasen 1916, en vrijen de jongens voor het eerst met elkaar nadat ze op de Muglins (hun eigen Swim-Two-Birds) hun vrijheidsvlag hebben geplant.

O'Neill trekt duidelijke parallellen tussen de onderdrukking van de Ieren en homoseksuelen. Een voor de hand liggende literaire sleutelfiguur in dezen is natuurlijk Oscar Wilde, en ook die maakt in dit boek zijn opwachting. Zijn rol wordt vertolkt door Anthony MacMurrough, een arrogante upper class-figuur die zojuist twee jaar in de Engelse Wandsworth-gevangenis heeft doorgebracht wegens homoseksuele handelingen. Zijn tante, die hem onderhoudt, weet dit af te doen als een typisch Engelse achterbakse truc om een Ierse patriot een hak te zetten.

De hoofdlijnen van de roman spelen zich af rond Jim Mack, Doyler Doyle en Anthony MacMurrough. Jim is een serieuze jongeman, religieus, student, middle class - lezers die bij hem soms aan Stephen Dedalus moeten denken, verdienen begrip.

Doyler komt uit een totaal ander milieu. Zijn vader en die van Jim waren vrienden toen ze samen in het Britse leger in India dienden, maar raakten later gebrouilleerd, en tegenwoordig is vader Doyle aan de drank en aan lager wal. Doyler, mank, werkt als 'hulpje van de tonnenman'; prozaïscher gezegd: hij haalt stront op.

MacMurrough is aanvankelijk een cynicus die gebruik maakt van de diensten van jongenshoeren en ook in Doyler een seksslaafje ziet. Maar gaandeweg ontpopt hij zich als een mentor figuur. Hij helpt Jim en Doyler zich bewust te worden van de waarde van hun wederzijdse gevoelens, en offert zijn eigen gevoelens hieraan op als een vorm van boetedoening. Uiteindelijk zal hij zelf het slachtoffer worden van zijn opofferingen.

In ruim vijfhonderd bladzijden schetst O'Neill het turbulente jaar dat leidt naar een van de meest bediscussieerde gebeurtenissen uit de Ierse geschiedenis: de Paasopstand. Ook de Ieren zelf hebben altijd op zijn minst ambivalente gevoelens gehad ten opzichte van deze militante actie, die de Ierse zaak volgens menigeen meer kwaad dan goed heeft gedaan. Maar voor O' Neill is het een noodzakelijk tragisch dieptepunt dat de latere Ierse onafhankelijkheid mogelijk heeft gemaakt.

Aan het slot van het boek beschrijft O'Neill, met een knipoog naar Yeats' gedicht 'The Lake Isle of Innisfree' - hoe MacMurrough fantaseert over het bouwen van een huis op een eiland: 'Op een dag zou er zeker een einde komen aan de oorlogen en zou Jim naar huis komen, al was het maar om gebroken in MacMurroughs armen te liggen, hij zou naar zijn eilandhuis komen. En MacMurrough zou het voor hem gebouwd hebben, steen voor steen, nat van de regen en de woeste zee. In het levende water zouden ze een seizoen lang zwemmen. Want het was dan misschien waar dat niemand een eiland is, maar hij was ervan overtuigd dat twee dat heel goed konden zijn.'

O'Neill laat zijn personages zowel het Ierse drama als de Ierse victorie belichamen. Nadat aanvankelijk de literaire toespelingen dreigen te overheersen, ontwikkelt zijn boek zich tot een overtuigende synthese van taalspel, geschiedschrijving, sociaal-politiek commentaar en avonturenroman. Vooral in de tweede helft van het boek volgen de gebeurtenissen elkaar snel op, om te eindigen in wat Yeats 'terrible beauty' noemde, de perfecte ambivalente omschrijving.

Een dikwijls gehoorde klacht van Ierse schrijvers is dat zij moeten werken in de loodzware schaduw van de literatuur en geschiedenis van het land. En inderdaad: als je literatuur zou kunnen meten, zou mogelijk blijken dat Ierland het hoogste literaire soortelijk gewicht ter wereld heeft.

Jamie O'Neill bewijst dat grote talenten dit gegeven ook naar hun hand kunnen zetten. Het is als zwemmen van Forty Foot naar de Mug lins: je kunt de zee en haar stromingen niet negeren, maar als je alert en bedreven bent wel je momenten kiezen, om zo toch uit te komen waar je wilt.

Jamie O'Neill: In zee, twee jongens.<
Vertaald uit het Engels door Marianne Gossije.
De Geus; 542 pagina's; ¿ 32,50.
ISBN 90 445 0198 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden