Review

Ondanks alle bravoure proef je Dahls diepe genegenheid voor zijn moeder

Uit Roald Dahls brieven aan zijn zielsverwante moeder proef je een diepe genegenheid voor haar. Nadat zijn schrijftalent is ontdekt, krijgen Dahls brieven meer geur en kleur.

Haalde de Britse schrijver Roald Dahl (1916-1990) vorige maand ineens weer de krant. De titelheld uit Sjakie en de chocoladefabriek (1964) zou eerst 'zwart' zijn geweest. Op aandringen van zijn literair agent maakte de auteur het ventje toch maar lelieblank. Het lezerspubliek zou zo'n personage niet aankunnen.

Liefs van Boy - Brieven aan mijn moeder - Roald Dahl

(bezorgd door Donald Sturrock)
Uit het Engels vertaald door Auke Leistra.
De Arbeiderspers, 329 pagina's, € 24,99.

Het nieuwtje verbaasde me. Dahl die luisterde naar advies? Als iets hem typeerde was het immers zijn drang om tegen de keer in te gaan. Zo was hij in 1989 zo'n beetje de enige schrijver die koppig weigerde Salman Rushdie te steunen; hij had volgens hem de fatwa van ayatollah Khomeini over zichzelf afgeroepen. Ook privé was Dahl een moeilijke man. Op zeker moment, aldus biograaf Donald Sturrock in Verhalenverteller (2010), had hij bijna geen vrienden meer over. Schofferen en krenken kon hij als de beste.

Onlangs verscheen in vertaling Liefs van Boy, een bloemlezing uit Dahls brieven aan zijn moeder, samengesteld en van context voorzien door de biograaf. Ze bestrijken vier decennia: van 1925 tot 1965. Na haar dood bleek dat zij alles zorgvuldig had bewaard, in stapeltjes met groen lint eromheen.

Net als haar latere man Harald Dahl was Sofie Magdalene Hesselberg geboren en opgegroeid in Noorwegen. Het maakte hen tot buitenbeentjes in het destijds nog stevig homogene Engeland. Het huwelijk duurde slechts negen jaar. Binnen enkele weken na de dood van hun oudste dochtertje in 1920 stierf ook Harald - van verdriet. Moeder bleef achter met drie kinderen, zwanger van het vierde.

Sofie Magdalene moet een markante vrouw zijn geweest. Wars van zelfbeklag, nuchter, obstinaat, verzot op platte grappen, groot natuurliefhebber. 'In al die opzichten', aldus de bezorger, 'waren moeder en zoon ten zeerste elkaars gelijke.' Zijn zusjes noemden hun enige broer plagerig 'het oogappeltje'. Ongetwijfeld om haar zoon een waarlijk Britse opvoeding te geven deed ze hem op z'n 9de naar kostschool.

Sturrock neemt nogal wat brieven op uit die tijd. Hij ziet er ontluikend schrijverschap in, maar dat is wel heel welwillend. De kwajongensstreken met veel practical jokes, pies en poep ('We hebben ons echt een kriek gelachen') ontstijgen het Billie Turf-genre nauwelijks. Intiem zijn ze al evenmin. Dahl zou pas uitweiden over lijfstraffen, karig eten en ander kostschoolleed in zijn autobiografische Boy (1984). Het schoolhoofd las nu eenmaal mee als de pupillen naar huis schreven.

Misschien ook wilde de zoon de moeder niet ongerust maken - onmededeelzaamheid kan een uiting van liefde zijn.

Niet openhartiger, wel lezenswaardiger zijn de brieven als Dahl Engeland verlaat. Eerst werkt hij als Shell-employé in Afrika, in het oorlogsjaar 1939 meldt hij zich aan bij de pilotenopleiding van de Royal Air Force.

Beslissende gebeurtenis: in oktober 1940 overleeft hij ternauwernood een vliegtuigcrash in de Libische woestijn. Hij houdt er levenslang helse rugklachten, hoofdpijnen, en naar eigen zeggen een andere persoonlijkheid aan over. De RAF detacheert hem uiteindelijk op de Britse ambassade in de Verenigde Staten, als lobbyist voor de geallieerde zaak.

Daar in de VS ontdekt hij zijn schrijftalent - door een op verzoek gemaakt verslag van die crash. Het instantsucces maakt hem euforisch. Prompt krijgen de brieven aan Sofie Magdalena het karakter van vingeroefeningen: ze winnen aan kleur en geur, staan vol absurde details en idem anekdotes. Waarin hijzelf niet zelden de glansrol vervult.

Dahl dompelt zich onder in een haast karikaturaal glamourleven, vol cocktailparty's, peperdure hotelsuites, beroemde namen en mooie vrouwen. 'Die avond nam ik een bad en schoor ik me, waarna ik in de auto stapte voor een etentje bij Ginger Rogers.'

Smakelijk beschrijft hij Walt Disney ('Hij kan heel akelig doen'), president Roosevelt ('Aan tafel ontspant hij zich, dan vertelt hij moppen en haalt hij herinneringen op aan zijn voorlopers'). Op een huwelijksreceptie raakt hij 'heel erg onder de indruk' van Marlene Dietrich. 'In het begin zei ze de hele tijd: 'Was mijn dochter maar hier - je zou haar vast leuk vinden', tot me te binnen schoot dat de juiste Amerikaanse repliek was: 'Schat, hou op met die verhaaltjes over je dochter - pak je hoed.'

Na de oorlog kiest Dahl definitief voor het schrijverschap. In 1954 koopt hij, inmiddels getrouwd met de Amerikaanse actrice Patricia Neal, een cottage vlak bij het huis van zijn moeder, maar hij blijft pendelen tussen Engeland en de VS. Begin jaren zestig slaat, zoals dat heet, het noodlot opnieuw toe. Achtereenvolgens krijgt hun zoontje een ernstig ongeluk, sterft hun oudste dochtertje aan de mazelen, moet Neal zelf na een hersenbloeding jarenlang revalideren. Spijtig genoeg komt juist deze laatste episode er in de bloemlezing bekaaid af.

Ondanks alle bravoure proef je uit Liefs van Boy de diepe genegenheid van een zoon voor zijn zielsverwante moeder. Volgens Sturrock bleef zij voor hem 'zijn constante gids en referentiepunt', tot haar laatste snik.

Natuurlijk moet zij hem minstens even vaak hebben teruggeschreven. Toch trof de bezorger in Dahls omvangrijke correspondentiearchief geen brieven aan van Sofie Magdalene. Niet een.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden