Onbeschoft opdringerig conformisme

Nederland is in verwarring, aldus de Belgische schrijver Geert van Istendael:..

Nederland, balancerend tussen zelfoverschatting en zelfhaat, 'loopt te brullen als een dolle zwartbonte stier' - terwijl de angst regeert.

En dat gaat Van Istendael aan het hart.

De eerste jaren van zijn leven bracht hij door in Utrecht en die vroege liefde is

nooit meer bekoeld, bekent hij in zijn jongste boek dat niet toevallig de titel Mijn Nederland heeft meegekregen. Maar nu dit land zijn masker lijkt te hebben afgeworpen, raakt hij vervuld van gemengde gevoelens.

Twee jaar lang doorkruiste de voormalige BRT-journalist en socioloog het land, van Zeeland tot Limburg en Groningen, hij verslond kranten en tijdschriften, keek televisie en verdiepte zich in oude en nieuwe literatuur, geschiedwerken en wetenschappelijke rapporten. Dat veldonderzoek resulteerde in een bundel met 58 stukjes, alfabetisch gerangschikt, als een leesboek voor beginners of een kleine encyclopedie .

Op het eerste gezicht lijkt het boek niet meer te zijn dan een bonte verzameling van soms al eerder gepubliceerde anekdotes en beschouwingen. Impressies van een tocht naar het Zeeuwse Dreischor en een bezoek aan de blinde Friese schrijver Tsjêbbe Hettinga staan naast een lofzang op Boudewijn de Groot, André Hazes, Nescio en Godfried Bomans. En het gaat verder: naast een venijnig stukje over de lelijkheid van Almere staan mijmeringen over vroegere bezoeken aan Nederland, zoals Amsterdam in de vrolijke jaren zestig, maar ook een bitterballentest, historische verhalen, fragmenten van gedichten, observaties uit de polder, beschouwingen over Ot en Sien, de Dikke Van Dale, het gedweep met het Engels en de verloedering van de geprivatiseerde Nederlandse Spoorwegen.

Het is echter niet moeilijk om achter deze ogenschijnlijk willekeurig bijeengehaalde, overwegend onderhoudende - en anders wel leerzame - artikelen toch een aantal terugkerende thema's te ontdekken.

In de eerste plaats lijkt Van Istendael met zijn bundel ook een ander Nederland te willen laten zien, een land dat verscholen gaat achter de huidige façade van nieuwlichterij, politieke retoriek, opkomend racisme en opdringerige assertiviteit. Achter de verwarring en de opwinding, betoogt Van Istendael, ligt een land dat nog veel van zijn tradities en eigenaardigheden heeft behouden, de dorpen en kleine steden met hun kenmerkende schoonheid, het Nederland van de molens, de fiets en de schaats, het Nederland van de sigaar en de kaas, en niet te vergeten de Statenbijbel - waardevolle tradities waar Nederlanders zelf altijd een beetje besmuikt of zelfs met onverholen afkeer over praten.

Een tweede thema dat als een rode draad door het boek loopt, is de voortdurende tegenstelling tussen het Nederlandse zelfbeeld en de werkelijkheid - een fenomeen dat overigens al erg oud is, zoals Van Istendael ook zelf laat zien, met name in de passages over de Tweede Wereldoorlog. Een goed en actueel voorbeeld van dit verschijnsel is het alom beleden ideaal van een duurzame en kleinschalige samenleving met sterkere sociale banden: het feitelijke gedrag van de Nederlanders laat de laatste jaren iets volstrekt anders zien.

Hetzelfde geldt voor de spreekwoordelijke tolerantie en het individualisme, waarmee de Nederlanders zelf zo graag pronken, terwijl de ruimte daarvoor kleiner en kleiner wordt. 'De Nederlander wentelt zich collectief in een bizar soort conformisme, bizar, omdat hij zichzelf voorspiegelt dat het een ver doorgevoerde vorm van individualisme is', aldus de schrijver in een hoofdstuk met de veelzeggende titel 'Identiteit'- het is een conformisme 'dat zich vliegensvlug verspreidt en (. . .) zich met een grote onbeschoftheid opdringt aan al wie onwillig durft te zijn . . .'

Uiteindelijk laat Van Istendael de lezer met een wat onbestemd gevoel achter: hij komt er duidelijk zelf ook niet uit. Misschien is de kwestie toch te ingewikkeld gebleken, misschien heeft hij er ook niet genoeg moeite voor gedaan. Mij lijkt echter dat hij misschien ook zelf te veel de gevangene is gebleven van zijn eigen herinneringen en gevoelens.

Daar ligt mogelijk de oorzaak van het feit dat hij zichzelf soms op cruciale punten tegenspreekt en dat zijn betoog vaak de scherpte mist die je van een voormalige journalist en socioloog mag verwachten. Dat is niet alleen jammer, het doet ook afbreuk aan de kwaliteit van het boek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden