Onbekommerde kiekjes uit een duister verleden

Recensie expositie Looking for Karl

Fotograaf Annette Behrens reconstrueerde het leven van SS'er Karl Höcker. Zijn eigen fotoalbum met onbekommerde kiekjes vormde de leidraad.

De Solahütte, Polen, 2008. Beeld Annette Behrens

Soms laat een foto je naar adem happen, juist door wat-ie niet toont. Zoals deze, een zwart-witkiekje uit 1944. Dit zie je: lachende meiden en een vrolijke jongeman op een terras in een bosrijke omgeving. Een accordeonist, een stukje van iemand in een klapstoel. Dit zie je niet: hoe ongeveer 30 kilometer verderop vrouwen, mannen en kinderen door de poorten van vernietigingskamp Auschwitz werden gedreven.

Op het terras van de Solahütte, Polen 1944. In het midden Karl Friedrich Höcker. Beeld United States Holocaust Memorial Museum

Het onderschrift van de foto luidt: 'Hier gibt es Blaubeeren'. Hier groeien bosbessen? Klats - dat is de geschiedenis die je met terugwerkende kracht een knal tussen de schouderbladen verkoopt. Dat wat je niet ziet, wordt ingekleurd door dat wat je weet.

Zo heeft de tentoonstelling Looking for Karl, gemaakt door Annette Behrens en nu te zien in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, er nog wel een paar. Ziedaar: weer zo'n kiekje, nu van een paar rokende nazi-kopstukken, onder wie horrorarts Josef Mengele, stuk voor stuk dagelijks werkzaam in Auschwitz.

Of hier: een foto van een vergeelde bestelbon voor zyklon B, het gas dat werd gebruikt in de gaskamers - god ja, natuurlijk moest dat spul ergens worden ingekocht. Klats.

Donatie

Het Höcker Album wordt bewaard in het United States Holocaust Memorial Museum in Washington D.C. Het werd in 2007 aan het museum gedoneerd door een anoniem gebleven Amerikaanse officier, die het fotoboek vlak na beëindiging van de Tweede Wereldoorlog vond in een appartement in Frankfurt. Het bevat 116 zwart-witfoto's van hoge SS-officieren tijdens korte vakanties en officiële momenten tussen de dagelijkse bezigheden door. Kamparts Josef Mengele, vóór de ontdekking van het Höcker Album nog nooit ontdekt op beelden van Auschwitz, komt op tien foto's voor. Bij hoge uitzondering mocht Annette Behrens het album inzien en delen ervan fotograferen. Die foto's zijn, behalve in de tentoonstelling in het Nederlands Fotomuseum, ook te zien in het boek (in matters of) Karl, dat binnenkort bij Fw:Books verschijnt.

Het originele Höcker Album, in het United States Holocaust Memorial Museum, Washington DC. Beeld Annette Behrens

SS-officier

Deze voorbeelden hebben één ding gemeen, nee: iemand. SS-officier Karl Friedrich Höcker (1911-2000). Hij is de lachende jongeman te midden van de vrouwen op het terras van de Solahütte, een houten vakantiehuis in het idyllische berglandschap van Polen, waar hij en andere SS'ers elkaar genoeglijk troffen om even uit te blazen van de drukke werkweek in het concentratiekamp.

Höcker plakte de foto's van hun samenzijn in een album, dat in 2007 werd ontdekt. Net als het beruchte Auschwitz Album, met daarin voor zover bekend de enige overgebleven foto's van het vernietigingsproces in het kamp, is dit een fotografisch document vanuit het perspectief van de anderen, de meedogenlozen, de mensen zoals Karl Höcker, die onbekommerd bosbessen plukten en hun paraaf op de order voor zyklon B zetten.

Annette Behrens (36), fotograaf van Duitse komaf en groot geworden in de schaduw van de afschuw over de oorlogsmisdaden van nazi-Duitsland, raakte gefascineerd door Karl Höcker. In 2008 ontdekte ze dat de Solahütte nog bestond en immer dienst deed als vakantieverblijf. Ze ging erheen om te fotograferen en keerde terug toen de blokhut in 2011 was gesloopt. Een honingkleurige vloertegel nam ze mee. In het Nederlands Fotomuseum toont Behrens foto's, films en oude krantenknipsels en ligt die tegel in een vitrine aan de voeten van het bezoek, als een keihard stuk onbereikbare geschiedenis.

Het is echter niets vergeleken bij de ongrijpbare Karl Höcker, die na de oorlog twee keer werd veroordeeld voor medeplichtigheid aan oorlogswandaden en overleed ruim voordat zijn album wereldfaam kreeg. Tijdens Behrens' zoektocht glibberde hij steeds uit beeld zodra ze te dichtbij kwam. Familieleden wilden haar niet ontmoeten, een oude collega wilde wel praten, maar niet herkenbaar worden gefilmd. Behrens zelf twijfelde vaak over haar eigen motieven.

De plek van de afgebroken Solahütte, Polen, 2011. Beeld Annette Behrens

Intrigerende tentoonstelling

Het maakt Looking for Karl tot een intrigerende en tegelijk frustrerende tentoonstelling, vol openlijke aarzeling en dichte deuren. En hoewel zij haar publiek dapper deelgenoot maakt van haar dolende queeste, wekt het verwarring.

In het begin lijkt ze slechts geïnteresseerd in het fotografische beeld van Höcker, in dat wat ze kan zíén, een naïef uitgangspunt aangezien de geschiedenis, zeker wanneer ze zo huiveringwekkend is als in dit geval, gebaat is bij zoveel mogelijk verschillende bronnen. Verderop lijkt het project twee verschillende kanten op te buigen. Enerzijds verwerd het noodgedwongen tot een soort metaonderzoek naar het verzamelen van historisch materiaal, anderzijds bleef Behrens zoeken naar Höcker en omarmde ze de tactiek van de zwart-witkiekjes in het Höcker Album.

Zijn huis, zijn kantoor, de overblijfselen van de Solahütte - ze legde alles vast in de hoop dat de kijker zou invullen wat hij niet ziet. Dat doet-ie. Maar hij blijft stiekem ook hopen op meer.

Looking for Karl. Fotografie. Door Annette Behrens. Het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam, t/m 23/8.
Publicatie (in matters of) Karl (verschijnt 3/7) 30 euro.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.