On the Road

Verlangen naar eindeloosheid

Hij moet een jaar of 15 geweest zijn, Johnny Depp, toen hij van zijn broer een smoezelige pocket kreeg. On the Road luidde de titel, geschreven door 'een of andere mafkees wiens naam ik als tiener nauwelijks kon uitspreken', schrijft Depp in zijn essay Kerouac, Ginsberg, the Beats and Other Bastards Who Ruined My Life.

Die beduimelde pocket werd zijn 'Koran'. De tochten van Sal Paradise en Dean Moriarty in de late jaren veertig, koortsachtig, kriskras door Amerika, van kust naar kust, in gestolen auto's, in huurwagens, op goederentreinen, liftend, luisterend naar jazz, vrouwen versierend, hoeren bezoekend, dope rokend, drinkend, op zoek naar waarheden, op zoek naar zichzelf, gaven Depp een levensles: 'Altijd blijven gaan, naar voren, hoe dan ook.'

On the Road was toen al 21 jaar oud. De roman die duizenden jongeren inspireerde om bezadigdheid te verruilen voor het onzekere was op 5 september 1957 in New York gepresenteerd. Het was het eerste rock & roll boek, dat draaide om de constante zucht naar kicks. Het werd een handboek voor de sixties, vol drugs en vrijgevochten seks. Het werd de inspiratie voor Bob Dylan en Easy Rider, voor Tom Waits, Jules Deelder en Sonic Youth.

On the Road was een reactie op de naoorlogse consumptiemaatschappij en suburbia met zijn puntgave grasperkjes. Tegen de achtergrond van een dreigende atoomoorlog was het een speurtocht naar de vrije geest, waarbij begin- en eindpunt ondergeschikt waren aan het onderweg zijn. The road, die eindeloze Amerikaanse highway, was een metafoor voor wat A.F.Th. van der Heijden later 'leven in de breedte' zou noemen, een optimaal te benutten tijdloosheid.

Kerouac schreef On the Road in drie weken, onder invloed van jazz, koffie en benzedrine. Hij had een enorme rol papier op de kop getikt, het uiteinde in zijn typemachine gedraaid en was begin april 1951 gaan tikken, waarna er op 20 april zo'n veertig meter tekst was uitgerold, één lange paragraaf met 86 duizend woorden hallucinerend proza als antwoord op de vraag van zijn vrouw wat Jack en zijn kameraad Neal Cassady een paar jaar eerder eigenlijk allemaal hadden uitgespookt.

Het zou zes jaar duren eer Viking Press bereid was om On the Road uit te geven - in een herschreven en zwaar geredigeerde versie met alinea's en leestekens, die weinig met de oorspronkelijke rauwe tekst te maken had. Maar het boek maakte Kerouac beroemd. Het tijdstip was perfect. Elvis Presley en James Dean maakten furore, de autoindustrie draaide op volle toeren, de eerste McDonald's met fast food was net geopend - de teenager was geboren. On the Road sloot daar perfect bij aan. De media bombardeerden Kerouac tot woordvoerder van de Beat Generation. Tot in den treure probeerde hij uit te leggen dat beat niet alleen te maken had met junkietaal voor platzak en uitgeput, maar ook met beatific, zaligmakend.

Mijn vader gaf me On the Road toen ik zeventien was. 'Lees maar eens,' zei hij. Ma keek afkeurend. Het was de Engelse pocketuitgave uit 1961: 'Crazy-mixed-up novel about frustrated youth getting nowhere fast', kraaide de achterflap. Fifties pulp, dacht ik, mijn vaders smaak wantrouwend. Maar voor een keer had hij gelijk. De roman heeft een tijdloze hipheid die iedere nieuwe generatie opnieuw verleidt. Hip als 'buitengewone sensibiliteit', hetgeen veel dieper gaat dan het uiterlijk vertoon van 'cool'. On the Road is een boek voor en over hipsters. Het gaat over innige vriendschap en onbevreesdheid, maar net zo goed over twijfels en zwakheden. Het is niet geschreven door een gelikte stedeling, maar door een loner die tijdens de Depressie opgroeide in een kleinburgerlijke Frans-Canadese wijk van Lowell, Massachusetts, die de schurft had aan intellectuelen, en die een enorme lading katholieke schuld met zich mee torste.

Zoals vrijwel al Kerouacs werk, is On the Road gefictionaliseerde autobiografie. Het verhaal is gebaseerd op vier reizen die Jack (Sal Paradise) en zijn kameraad Neal Cassady (Dean Moriart

y, vernoemd naar de favoriete vijand van Sherlock Holmes) tussen 1947 en 1950 maakten, met New York, Denver, San Francisco, New Orleans, Los Angeles, Chicago en Mexico als ijkpunten, en bijrollen voor William Burroughs (Old Bull Lee) en Allen Ginsberg (Carlo Marx).

De echte held van On the Road is niet Jack Kerouac. Hij is de waarnemer, maar de roekeloze Cassady de muze. Cassady symboliseert voor Kerouac de moderne cowboy. Hij is de ongetemde 'engel' die immer vooruit snelt, daarmee de Amerikaanse pioniersgeest verbeeldend. Cassady is alles wat Kerouac graag zou willen zijn. Tekenend: Cassady reed, Kerouac zat naast hem.

Fysiek leken ze op elkaar, maar verder waren ze elkaars tegenpolen. Jack was een teruggetrokken moederskind dat uitblonk in American football. Een boerenkinkel, volgens sommigen. De vier jaar jongere Neal had een alcoholistische vader. Hij was een jeugdcrimineel, een ongeletterde autodief uit Denver, die als vagebond was opgegroeid. Hij was iemand zonder remmingen, zwelgend in het leven, gul in zijn vriendschap, maar gespeend van enig verantwoordelijkheidsgevoel.

Zelfs voor zijn schrijverij moest Kerouac bij Cassady leentjebuur spelen. Al in 1948 was hij aan On the Road begonnen, maar hij slaagde er niet in de juiste toon te vinden. Pas drie jaar later lukte het hem iets unieks op papier te krijgen, dankzij een 13 duizend woorden tellende (en inmiddels verdwenen) brief van Cassady. Kerouac was betoverd door 'de gespierde haast' die uit Cassady's woorden sprak. Eindelijk vond hij de autobiografische stijl die hij zocht: direct, extatisch en ongedwongen. Het leverde hem de titel 'King of the Beats' op.

Die beroemdheid deed hem uiteindelijk de das om. Hij werd omringd door dwepers en veranderde in een karikatuur van zichzelf. In 1969 overleed hij aan een hersenbloeding, een 47-jarige verbitterde alcoholist die weer bij zijn moeder inwoonde. Zijn begrafenis werd door zo'n driehonderd mensen bezocht. Bijna dertig jaar later zou de Modern Language Association On the Road uitroepen tot een van de honderd belangrijkste Engelstalige boeken, en zou de Kerouac-industrie tot wasdom komen, compleet met een Jack Kerouac Day in Lowell en een Jack Kerouac Street in San Francisco.

Wie On the Road op middelbare leeftijd herleest, leest een ander boek dan toen hij zeventien was. Stilistisch heeft het weinig aan impact verloren, ook al is de exaltatie vermoeiend, en zijn Kerouacs seksisme en zijn verering van de 'blije, trouwhartige, extatische Negers van Amerika' tenenkrommend.

Opmerkelijker vooral is de wanhoop die uit de tekst spreekt. De momenten van extase zijn kort, en vreugde gaat vrijwel meteen over in vertwijfeling. Het blijkt niet zo zeer een boek over seks, drank en jazz, maar een spirituele zoektocht naar een pure vorm van geluk. Het staat vol religieuze verwijzingen naar licht, seizoenen en zelfopoffering. Star, beat, vision, dream, night, lost, gone, sad en ghost zijn sleutelwoorden die keer op keer terugkeren, als codes voor een stemming.

Jack en Neal verlangden naar eindeloosheid. Maar dat mythische Amerikaanse concept was in 1948 allang verdwenen. De weg was niet eindeloos. Aan het einde was de leegte. Dat is de essentie van On the Road. Daarmee is het een even dapper als schrijnend boek, dat door de decennia heen ten onrechte tot het tweedimensionale leven van Born to be Wild is veroordeeld.

Neal Cassady mag dan onbevreesd geweest zijn, hij was allesbehalve vrij. 'Neal wilde dood,' zei zijn vrouw Carolyn Cassady. 'Steeds weer valt het me op dat al die navolgers er geen idee van hadden hoe diep ongelukkig die mannen waren. Zij denken dat Neal en Jack een geweldige tijd hadden - lol, lol, lol. Dat was absoluut niet zo.' Cassady dreef nog een tijdje mee op de hippiedroom, maar slaagde er niet in naar een lagere versnelling terug te schakelen. Hij vroor dood naast een spoorlijn in Mexico. Hij was 41.

En toch blijven we het proberen, iedere generatie opnieuw

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden