BOEKRECENSIEGetting Wrong About the Middle East – Why Islam is Not the Problem

Ömer Taspinar geeft een heldere analyse van de onrust in het Midden-Oosten, maar zet zich onnodig af tegen het Westen ★★★☆☆

null Beeld Tzenko
Beeld Tzenko

Overtuigend laat hoogleraar Ömer Taspinar zien dat ‘de islam’ niet de primaire oorzaak is van onrust en geweld in het Midden-Oosten. Maar waarom doet hij alsof iedereen in ‘het Westen’ beweert van wel?

Voor alle duidelijkheid: What the West is Getting Wrong About the Middle East is voor driekwart een uitstekend boek. In drie hoofdstukken geeft Ömer Taspinar een heldere analyse van de Turkse politiek, de opkomst van Islamitische Staat en de rivaliteit in het Midden-Oosten tussen soennieten en sjiieten.

In geen van de drie gevallen, zo toont hij overtuigend aan, is ‘de islam’ de primaire verklaringsgrond. Het geweld van IS, de Turkse worsteling met secularisme en islamisme, de tegenstelling tussen Iran en Saoedi-Arabië – het is alleen te begrijpen met inachtneming van politieke, sociale, economische en geostrategische factoren.

Turks nationalisme

Taspinar, hoogleraar aan het National War College en onderzoeker bij de Brookings Institution in Washington D.C., is het best op dreef in het hoofdstuk over zijn vaderland Turkije. Terecht plaatst hij het begrip ‘nationalisme’ in het hart van de ontwikkeling die de Turkse republiek sinds zijn ontstaan in 1923 heeft doorgemaakt. Secularisme en islamisme hebben daarin altijd een bijrol gehad.

Zo was het in naam ‘seculiere’ project van Kemal Atatürk bovenal een poging een Turkse natie te smeden uit de vernederde restanten van het Ottomaanse Rijk. Dat de Turkse staat seculier was (dus in godsdienstig opzicht neutraal), daarvan hebben de Griekse, Armeense en Joodse minderheden nooit veel gemerkt. Zij voldeden niet aan het ideaalbeeld van hen over wie Atatürk de legendarische woorden sprak: ‘Hoe gelukkig is degene die kan zeggen: ik ben een Turk!’

Want een Turk, dat was een Turks sprekende soenniet. Vandaar dat ook Koerden – voor het merendeel moslims – niet in het plaatje pasten. Tientallen jaren werden zij als ‘berg-Turken’ in de mal van de trotse Turkse natie geperst. Inmiddels zijn de Koerden erkend als Turkse staatsburgers van een bijzondere categorie, maar wie een van hen vraagt of hij Turk is, krijgt als antwoord: nee, ik ben Koerd.

Het streven van de kemalisten naar modernisering kreeg op het grootste deel van de Turkse bevolking geen vat. Dat gebeurde, paradoxaal genoeg, pas echt onder hun tegenpool, de Macher Recep Tayyip Erdogan. Hij trok de Anatolische volksmassa’s de 21ste eeuw in. Zijn islamitisch geïnspireerde conservatisme is volgens Taspinar een eigentijdse variant van het aloude Turkse nationalisme. Vandaar dat Erdogan en de seculiere haviken in de strijdkrachten twee handen op één buik zijn, nu Turkije een agressieve buitenlandse politiek voert.

Een net zo gefundeerd betoog bouwt de auteur op over het extremisme van IS: een gruwelijke, maar niet onlogische reactie op falend – eigenlijk non-existent – bestuur en het ineenstorten van de staat in Irak en Syrië. Hetzelfde geldt voor wat hij schrijft over de rivaliteit tussen soennieten en sjiieten rond het Golfgebied, twee bevolkingsgroepen die zo lang vreedzaam hebben samengeleefd dat je niet kunt volhouden dat tussen hen een ‘eeuwenoud’ conflict bestaat.

‘Het Westen’

Maar voor ik zover was, moest ik eerst de nodige ergernis opzijzetten over de inleiding van het boek, waarin de auteur ‘het Westen’ allerlei onjuiste opvattingen over het Midden-Oosten toeschrijft. Volgens ‘de westerse analyse’ zou de islam immers de oorzaak zijn van alle problemen in de regio. ‘Identiteitspolitiek in het Westen heeft de meeste Amerikaanse en Europese beleidsmakers, analisten en journalisten verblind’, schrijft Taspinar. ‘Zij richten zich nu bijna uitsluitend op de islam, zonder enige aandacht te schenken aan politieke, economische en sociale drijfveren van spanningen en conflicten.’

Het is een stelling die telkens terugkeert, in tussenzinnetjes en terzijdes, en zeker ook in de laatste twee hoofdstukken, waarin hij stelt dat ‘de westerse obsessie met de islam’ leidt tot foute beleidskeuzes. En goed beschouwd staat het natuurlijk al in de titel van het boek.

Tja. De meeste analisten, journalisten en beleidsmakers? Hebben zij geen enkele aandacht voor politieke, sociale en economische factoren? Wat een onzin. Namen en rugnummers graag, denk ik bij zulke boude beweringen, maar als ik er zelf namen bij ga bedenken, kom ik vooral uit bij mensen die hun best doen zorgvuldig en met oog voor alle facetten de werkelijkheid te duiden.

Denktanks en universiteiten in Europa en de VS krioelen van de experts die volstrekt niet geloven in ‘de mythe dat het allemaal om de islam gaat’, zoals Taspinar beweert. Hij zou eens bij zijn mede-fellows van Brookings te rade moeten gaan. Twee minuten googlen levert zo een dozijn artikelen op van westerse academici en journalisten die over Iran en Saoedi-Arabië precies hetzelfde beweren als Taspinar, namelijk dat godsdienstig sektarisme niet de oorzaak is van hun rivaliteit.

Toen de Arabische wereld in 2011 op drift raakte en ‘westerse’ journalisten duiding van de complexe ontwikkelingen zochten, gingen zij (ook ik) te rade bij mensen als Shadi Hamid, Tarek Osman, Ahmed Moussali, Vali Nasr, Hassan Hassan, Salam Kawakibi, Heba Morayef, Salman Sheikh, Omar Ashour, Yezid Sayigh, Michael Wahid Hanna en ook deskundigen met, toegegeven, westerse namen, die heus niet ‘de islam’ zagen als oorzaak van alle problemen.

Taspinar bekritiseert het ‘essentialisme’ in ‘de westerse perceptie van de islam’, maar maakt zich schuldig aan precies zulk essentialisme door het steeds over ‘het Westen’ te hebben. Een soort omgekeerd oriëntalisme.

Hetzelfde, maar dan vanuit tegengestelde richting, deed Ruud Koopmans in Het vervallen huis van de islam. Op zichzelf een lezenswaardig boek, dat verregaand wordt ontsierd doordat de auteur de lezer er om de haverklap op wijst dat ‘veel westerse politici en intellectuelen’ blind zijn voor de kwalijke kanten van het moslimfundamentalisme.

Dus Ömer, schrijf gewoon op wat je te melden hebt, dat is interessant genoeg, en zet je niet af tegen imaginaire opponenten.

null Beeld I.B. Tauris
Beeld I.B. Tauris

Ömer Taspinar: What the West is Getting Wrong About the Middle East – Why Islam is Not the Problem. I.B. Tauris; 268 bladzijden; € 19,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden