Review

Olúwolé houdt interessant pleidooi voor de democratisering van filosofie

Olúwolé legt de essentie van het Afrikaanse denken bloot. In de Afrikaanse filosofie zijn idee en materie volgens haar een onscheidbaar paar.

De Nigeriaanse filosoof Sophie Bósèdé Olúwolé. Beeld Michel Mees

In een gele wapperende Cavalli-jurk beukt zangeres Beyoncé er met een honkbalknuppel op los; autoramen en waterreservoirs moeten eraan geloven. Beyoncé 'channelt' Osun, de godin van het water, de liefde en de vruchtbaarheid, die vereerd wordt door het Yoruba-volk in Nigeria en de diaspora. Ze deed dat in de bovenstaande scène op haar videoalbum Lemonade (2016) en begin dit jaar opnieuw bij de Grammy's.

Dat het Osun was, stond al snel vast. Maar zijn Osun en haar man Òrúnmìlà goden zoals online in de lovende reacties te lezen viel? Nee, betoogt de Nigeriaanse filosoof Sophie Bósèdé Olúwolé (1935). Osun en Òrúnmìlà hebben vermoedelijk daadwerkelijk geleefd rond 500 voor Christus en zijn als uitzonderlijk wijze mensen geheel in lijn met de Yoruba-traditie na hun dood tot goden verheven.

Sophie Bósèdé Olúwolé, Socrates en Òrúnmìlà - Wat we van Afrikaanse filosofie kunnen leren, non-fictie.

Vertaald en bewerkt door Saskia van der Werff.

Ten Have; 176 pagina's; euro 19,99.

Door westerse kolonisten die de Griekse ideeën over goden importeerden is de misvatting ingezet dat de twee van meet af aan goden waren - een kapitale fout met verstrekkende gevolgen voor zowel het westerse als het Afrikaanse denken.

Door er ten onrechte van uit te gaan dat Òrúnmìlà een goddelijk wezen was, is zijn gedachtengoed eeuwenlang weggezet als occult bijgeloof. Daardoor heeft hij nooit zijn verdiende plek op het wijsgerig wereldtoneel bemachtigd als beschermheilige van de klassiek-Afrikaanse filosofie, wat weer een belangrijke reden is waarom het Afrikaanse denken überhaupt nooit als een zelfstandige filosofische stroming is beschouwd.

Het vergt behoorlijk wat denkwerk om de centrale stelling in Socrates en Òrúnmìlà - Wat we van Afrikaanse filosofie kunnen leren te ontwarren. Dat komt met name door de problematische opbouw van het boek. Olúwolé besteedt de eerste helft aan een weinig sprankelende uiteenzetting over wie Òrúnmìlà en zijn tijdgenoot Socrates waren en in hoeverre hun gedachtengoed overeenkomt. Dat de vergelijking tussen beide mannen geen doel op zichzelf is maar een middel om de centrale stelling te onderbouwen, verlies je als lezer uit het oog.

De Nederlandse vertaling en bewerking van de oorspronkelijk academische studie Socrates and Òrúnmìlà - Two patron saints of classical philosophy (2015), die veel stof deed opwaaien onder Afrikaanse filosofen, lijkt daarmee een gemiste kans om Olúwolé en de Afrikaanse filosofie te introduceren bij een breder publiek. Al moet je daar geheel in overeenstemming met het Yoruba-gedachtengoed misschien niet te snel over oordelen.

De tweede helft van het boek maakt namelijk veel goed. Hier komt Olúwolé als publieksfilosoof op gang en legt ze op intelligente wijze de essentie van Afrikaans denken bloot. Ze doet dit door het 'complementair dualistisch' te noemen. Dat houdt in dat in de Afrikaanse filosofie idee en materie een onscheidbaar en elkaar aanvullend paar zijn. Zo zijn goed en kwaad twee kanten van één medaille en kan iets op hetzelfde moment meerdere betekenissen hebben.

'In de Afrikaanse denktradities ontstaat wijsheid pas als we kennis combineren met menselijke ervaring', stelt Olúwolé. Aan het slot houdt ze een interessant pleidooi voor de democratisering van filosofie. Waarom blijven filosofen - ook veel Afrikaanse - erin volharden dat échte filosofie 'een zoektocht is naar een eeuwige en universele waarheid die opgaat voor alle volken in alle culturen ter wereld'? En waarom is deze westerse hypothese veranderd in een onwrikbare waarheid die denktradities met een meer vloeibare kijk op de werkelijkheid uitsluit?

Wie zijn best doet om zijn (aangeleerde) voorkeur voor dualistisch denken tijdelijk op te schorten, zal na het lezen van Socrates en Òrúnmìlà onherroepelijk merken dat het licht anders dan voorheen op zijn eigen denkkader schijnt. Wat blijft hangen is het beeld van de nieuwste, modernste huizen, die tegenwoordig soms zo goed geïsoleerd zijn dat geen plant er nog gedijt. In zo'n huis opent Olúwolé een deur, en de stroom frisse lucht die dat op gang brengt, zindert nog lang na.

Sophie Olúwolé geeft 23 mei een lezing bij The School of Life in Amsterdam en op 27 mei is ze te gast bij het symposium Enlightenment of the Enlightenment van de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden