Olaf Koens' krankzinnige jaar

2014 was een uitzonderlijk jaar voor Rusland-correspondent Olaf Koens, gekozen tot Journalist van het Jaar. De Olympische Spelen in Sotsji, de oorlog op de Krim, het neerhalen van vlucht MH17; het nieuws bleef maar komen. En Koens kan dan maar een ding doen: erop af.

Olaf Koens in oktober in Magadan, in het Russische Verre Oosten. Hij was op 17 juli als een van de eersten op de rampplek van MH17 Beeld Yuri Kozyrev / Noor

Als je Olaf Koens bent, ben je een rusteloze voyeur, geobsedeerd door absurdisme, imperfectie en opwinding. Wat de 29-jarige verslaggever ziet, en meemaakt, moet worden omgezet in een bericht, een foto, een paar zinnen , een stand-up, een verhaal, voor de Volkskrant, Twitter, Facebook of RTL Nieuws - en dan pas weet hij zeker dat het echt is gebeurd. Maar laten we nu, nu hij Journalist van het Jaar is geworden, vooral stilstaan bij zijn geconcentreerde beschrijving, behorend tot 1.100 journalistiek-historische woorden, op 21 juli 2014 afgedrukt in deze krant:

'Het enige wat ik kan doen is schrijven. Alles opschrijven. Ik noteer: Een pakje Goudklompje Naturel, smeerkaas. Een steeksleutel. Een cd met Afrikaanse muziek. Een instapkaart. Een pakketje luchtpost. Twee plastic zakken met oranje pennen als reclame van een accountantskantoor. Het boekje Leren schrijven met in kinderkrullen de woorden 'ananas' en 'muis'. Een babyrammelaar. Een klein hup-holland-hup-shirtje, fel-oranje. De Lonely Planet Bali en Lombok. Een tas met 'Hard Rock Café Penang'. Liga's. Het laatste nummer van Voetbal International. Een Friese kruidkoekreep.'

18 juli

Op 18 juli om 20.30 uur, 28 uur na de ramp met de MH17, was hij aangekomen op de rampplek, samen met fotograaf Petr Sjelomovsky, en verslaggevers van The Daily Telegraph en De Persdienst, na een krankzinnige rit, in een jaar dat alles krankzinnig was.

Hij stond in de rij van een supermarkt in Moskou, toen de telefoon ging. In zijn kar lag vijf kilo rund- en lamsvlees die hij die avond ging grillen, en de nodige wijn, wodka en bier om het weg te spoelen.

Toen hij vanuit Nederland hoorde wat er was gebeurd, wist hij wat hem te doen stond: Hij Moest Er Naar Toe. Hij moest naar de rampplek, dat stond vast. Na een taxirit van twee uur kwam hij thuis aan, en liet de boodschappen achter. In de overvolle trein naar Charkov, waar hij door een conducteur om te kopen nog een plekje vond, kwam er een cynisch sms'je van zijn vrouw binnen: 'Bedankt voor de boodschappen lul.' Zijn vrouw, borstvoeding gevend aan hun half jaar oude baby, was op dat moment vegetarisch en geheel onthoudend.

Bizarre tocht

Wat volgde, was een barre en bizarre tocht langs gekke Russen, op drift geraakte Oekraïners, losgeslagen bataljons, door alle frontlinies heen, een taxi in, een andere taxi uit. Een Oekraïner die met zijn ene hand met een handgranaat speelde en met de andere zijn paspoort controleerde. Door een rebellendorp waar ze hem onder schot hielden.

Boem! Een mortiergranaat ontplofte nabij de wagen. Fuck it! Hij moest verder. De weg kwijt, auto stuk, nog slechtere wegen. Ben je er al?, de vraag die de hele dag door zijn telefoon galmde.

Maar pats! Opeens waren ze er, ongeveer, en schietgrage Russische rebellen stonden om hem heen. De verslaggever van The Daily Telegraph zag een Kalasjnikov op hem gericht. GET THE FUCK IN THE CAR werd er geschreeuwd.

Toen, in plaats van zijn licht te doven, de taxichauffeur zijn grote licht aanzette, was opeens de neergehaalde Boeing zichtbaar: een vreemde ovaal, de rode streep van Malaysia Airlines horizontaal over de brokstukken. Dit was voor Koens een vreemde ervaring, maar ook voor de rebellen die verstomden door het aangezicht van het vliegtuig en vertrokken.

Samen met de overgebleven Oekraïense reddingswerkers bracht hij de nacht door, drinkend van Samagon, een zelfgestookte wodka en sliep hij op een draagbaar waarmee daarvoor nog de lijken waren vervoerd. Het rook overal naar de dood. De volgende dag was de dag van de pijnlijke details.

'Dan is het plots licht. Oogverblindend licht. Ik kijk lang naar de blauwe korenbloemen, de rest is niet om aan te zien. Een voet. Een hand. Een lijf. Vliegtuigstoelen, onduidelijke stukken metaal.'

Alleen al voor deze rit en het verhaal in de krant is hij de prijs van Journalist van het Jaar meer dan waard. Maar Olaf Koens wil daaraan graag iets toevoegen, want dit verhaal, deze traumatische gebeurtenis in de Nederlandse geschiedenis, past voor hem in een reeks heftige, verschrikkelijke gebeurtenissen die hem dit jaar overkwamen.

Op 17 juli doet Olaf Koens op Twitter verslag van zijn tocht naar de plek waar vlucht MH17 is neergehaald in oost-Oekraïne, dat in handen is van pro-Russische rebellen.

Beeld nvt
Beeld nvt
Beeld nvt

Patatbakker

Vanaf het moment dat hij aan de slag ging als correspondent van de Volkskrant, op 1 oktober 2013, schoof Rusland steeds meer op naar de voorpagina van de krant. Met de rel rond het Greenpeaceschip Arctic Sunrise, de in elkaar geslagen Nederlandse homo-diplomaat, de beroering rond de Olympische Winterspelen in Sotsji, het bloedbad op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev en de oorlog op de Krim.

Het ging maar door, dat is wat hij merkte, het was voor hem een aaneenschakeling van gebeurtenissen, gruwelijk en heftig. Hij kan zich bijna niet meer voorstellen dat hij als beginnend GPD-correspondent blij was dat hij een verhaal kon maken over een Nederlandse patatbakker die in Rusland zijn geld probeerde te verdienen.

When the going gets weird

When the going gets weird, the weird turn pro, luidt zijn devies op Twitter. Dit jatte hij van de Amerikaanse schrijver Hunter S. Thompson, Zijne Koninklijke Journalistieke Leipheid zelf, die met zijn Gonzo-journalistiek, stuiterend van dope & drank naar keuze, de wereld versloeg. Pas als het leip is, leeft de leipe op.

Koens gevoel voor humor, absurdisme en het buitenissige detail, maakt hem geliefd bij zijn journalistieke opdrachtgevers. Die twee meter lange slungel die overal op afgaat, een doortastende, uitbundige vrijbuiter die Russisch spreekt en met iedereen aanpapt - en, belangrijk in Rusland: mee drinkt en proost op de vriendschap der volkeren. Voor hem heeft een tafereel in een breiwinkel net zoveel waarde als een tank die een bloemenperk ruïneert. Zijn inspiratie is de literatuur, zegt hij, en van Hunter S. Thompson las hij al zijn journalistieke boeken.

Zeven jaar is hij nu in Rusland. Nadat hij in Brussel verliefd werd op Russische Anna, reisde hij haar achterna naar Moskou. Hij was gesjeesd als filosofiestudent en wilde vooral schrijven. Dan maar de journalistiek, hij kon ook niks anders en werd een buitenlandse correspondent - maar dan nieuwe stijl. Geen doorwrochte Kremlinwatcher, maar erop uit, de vaart erin. In Rusland is het koud en vies, zei hij, maar de verhalen liggen voor het oprapen.

Doortikken, profileren, overal en nergens, net zo lang tot men niet meer om hem heen kon, of het nou ANP, GPD, RTL Nieuws of de Volkskrant was. Right now, en een naam geworden in de journalistiek, moet hij ook nog eens 90 duizend Twittervolgers op de hoogte houden, van het voyeurisme van de rusteloze voyeur. Niet voor niks is hij ook al Twitteraar Van Het Jaar geworden. Want terwijl dit verhaal over Olaf Koens almaar aangroeit, blijft hij bewegen, ergens in zijn digitale universum.

Even lijkt het rustig in Rusland, maar niet voor hem, want om toch wat adrenaline op te wekken, ging hij een paar dagen geleden bungeejumpen en speelde hij wodkaschaak - mat in acht shots. Of zat hij in Sotsji, in het verloren Olympisch Park. In februari mocht hij nergens bij, omdat hij niet over een journalistieke accreditatie beschikte. Nu wil hij de wereld zien laten zien, subiet op Twitter, dat het daar uitgestorven is, een spookstad in wording. En omdat hij weet dat de journalistiek een groot jongensboek is, laat hij zich glunderend fotograferen, rijdend op een skelter in Sotsji: 'In mijn Friese jeugd wilde ik heel graag een skelter hebben. Nooit gekregen. Nu rij ik op zo'n ding in Sotsji. Hoera!'

'Koens neemt de lezer mee in zijn eigen verbazing'

Volkskrant-correspondent Olaf Koens is uitgeroepen tot Journalist van het jaar 2014. Koens, die als een van de eerste journalisten op de plaats van de crash van MH17 wist te komen, werd gekozen door het vakblad Villamedia.

Hij krijgt de prijs voor zijn 'uitstekende' berichtgeving uit Rusland en de Oekraïne in een jaar dat de oorlog op de Krim uitbrak en de MH17 met daarin 298 mensen werd neergehaald boven de Oekraïne.

Koens, die ook als journalist voor RTL Nieuws werkt, weet volgens het juryrapport groot nieuws op een menselijke manier te verslaan. 'Journalistiek is meer dan rennen naar de brandhaard', aldus het juryrapport. Volgens de jury weet hij ook in dramatische nieuwsfeiten vaak een diepere laag te vinden. 'Hij neemt zijn lezer, kijker en volger op social media keer op keer mee in zijn eigen verbazing. De verwondering over wat mensen elkaar kunnen aandoen, hoe ze elkaar kunnen aanzetten tot het zaaien van haat en verderf.'

Op de momenten dat het nodig is, blijft hij kalm en feitelijk. Ook in vreedzame tijden heeft hij 'oog voor detail, voor de schoonheid van het moment'.

In een interview met Villamedia over de prijs zegt Koens: 'Mijn motivatie voor de journalistiek ligt in de literatuur, om eerlijk te zijn. Ik houd ontzettend van literatuur. Ik lees veel, schrijf veel. Ik wil graag verhalen vertellen op een manier dat het goed overkomt.'

De prijs wordt op 17 februari uitgereikt in Hilversum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.