Offer je 148 mensenlevens op voor een vol stadion? Theaterpubliek beslist wat moreel juist is

Interview met theatermakers Peter de Baan en Chiara Tissen

Dinsdagavond gaat in Den Haag het toneelstuk 'Terror' in première. Het publiek speelt mee in een lastige rol: het moet vonnissen over een piloot die een gekaapt vliegtuig neerschiet. Moreel worstelen als avondje uit.

Johanna ter Steege (links), Jeroen Spitzenberger en Clairy Polak in de Nederlandse versie van Terror Foto Corbino

Het lijkt een kwestieus uitgangspunt: een entertainmentformat waarbij het publiek oordeelt in een strafzaak na een terroristische aanslag. Of nee, de aanslag wordt afgewend, want gevechtspiloot Lars Koch schiet een gekaapt vliegtuig uit de lucht, dat koerste op een volle Amsterdam Arena. Daarbij sterven alle 148 inzittenden, maar de 54 duizend bezoekers van het stadion blijven gespaard.

In het succesvolle Duitse toneelstuk Terror van Ferdinand von Schirach, onlangs verfilmd als The Verdict, moet de toeschouwer vervolgens stemmen: moet Koch worden veroordeeld of gaat hij vrijuit? Schuldig of onschuldig, dat zijn de enige opties.

Die opzet wekt de wat ongemakkelijke associatie met een volksgerechtshof, gecombineerd met een avondje uit. Spektakel en sensatie rond terreurdreiging! Maar, benadrukken vertaler Chiara Tissen en regisseur Peter de Baan, verantwoordelijk voor de Nederlandse versie die vandaag in première gaat, zo zit het echt niet. De Baan: 'Integendeel! Het is een training in het denken over heel ingewikkelde dilemma's. Een retorisch en filosofisch parcours.'

Wereldwijd hebben al 350 duizend 'juryleden' zich uitgesproken, volgens de terror-website. In bijna 92 procent van de 'rechtszaken' meent het publiek dat Koch vrijuit moet gaan.

Wat zegt dit?

Peter de Baan: 'De voorstelling gaat over de spanning tussen juridische en morele afwegingen. Dat vaker 'onschuldig' wordt gestemd, geeft aan dat mensen tegenwoordig de eigen morele intuïtie vaak hoger achten dan de jurisprudentie, zeker waar het terreur betreft. De gedachte is: ik voel echt zelf wel wat goed of fout is. Onze rechtsstaat staat onder druk, door de angst voor terreur en door populistische politici die inspelen op anti-autoritaire onderbuikgevoelens.'

Draagt dit concept daaraan niet bij? Door het publiek het idee te geven dat het voor rechter kan spelen, en door zeer complexe juridische vraagstukken te simplificeren tot een zwart-witkwestie?

Chiara Tissen: 'Von Schirach simplificeert die vraagstukken absoluut niet. Hij is zelf jurist, en heeft een heel literair oeuvre op zijn naam staan over klassieke juridische dilemma's. Natuurlijk, de sympathie gaat in eerste instantie uit naar de piloot, omdat hij de terroristen heeft uitgeschakeld, en al die mensenlevens heeft gered. Maar het requisitoir van de officier van justitie, daar is geen speld tussen te krijgen. Koch heeft ook 148 mensen gedood. Dat is 148 keer moord.'

De Baan: 'Als de officier van justitie haar uiteenzetting doet over het recht op menselijke waardigheid, gaat iedereen die daarvoor nog 'onschuldig' dacht toch twijfelen. Die twijfel, daar gaat het ons om.'

Regisseur Peter de Baan Foto Frank Schallmaier

Was het dan niet beter geweest om iets van nuance aan te brengen? De mogelijkheid dat Koch veroordeeld zou worden met vermindering van straf?

De Baan: 'Juist niet, dat zou te gemakkelijk zijn, te veilig. De ogenschijnlijk simpele keuze toont juist aan hoe gecompliceerd zo'n kwestie is. Von Schirach wil laten zien dat we niet lichtzinnig kunnen oordelen over rechterlijke uitspraken. Toeschouwers hebben achteraf vaak spijt van hun keuze, merk ik, ze blijven twijfelen, de discussie gaat door in de foyer. Als deze voorstelling iets laat zien, is dat we onze morele intuïtie ter discussie moeten stellen. Ons geweten is niet altijd een betrouwbaar kompas, maar grillig en veranderlijk. Juist daarom hebben we wetten. Dit stuk is absoluut geen vrijbrief voor het laten spreken van de onderbuik. Eerder het omgekeerde: een oproep om je eigen reflexen te wantrouwen.'

Wellicht leidt de ietwat hijgerige pr-toon tot verwarring. De slogan is: 'Terror. Held of moordenaar? U beslist!'

De Baan: 'Schuldig of onschuldig, u beslist was beter geweest; de afdeling publiciteit maakt het graag wat sensationeler. Maar waar het om gaat is dat een publiek zich zeven kwartier het hoofd breekt over de vraag of Koch veroordeeld moet worden of niet en daarbij heel precies en uitvoerig allerlei juridische en morele afwegingen maakt. Ik vind het geweldig dat wereldwijd zoveel mensen daartoe bereid blijken.

'Kijk, wat Von Schirach natuurlijk wil laten zien is dat we onze rechtsstaat alleen maar kunnen beschermen door hem te respecteren, ook als dat ons kwetsbaarder maakt voor terreur. Dat principe staat ernstig op de tocht. Het stuk is uit 2013 en ik denk dat Koch toen vaker zou zijn veroordeeld. Dat de tendens nu anders is, is alarmerend en het is goed om daarbij stil te staan.'

Voor de Nederlandse versie heeft vertaler Chiara Tissen allerlei details uit het Duitse origineel naar de Nederlandse situatie om moeten zetten: het type vliegtuig, het type wapen (de zogeheten 'sidewinder'), de exacte afstand van het vliegveld tot het doelwit, enzovoort. 'Bij de veiligheidsdiensten heb ik nu een zeer verdacht online-zoekprofiel, denk ik. Maar al die details moeten kloppen, zodat ze niet afleiden van het centrale dilemma.'

Wat waren de afwegingen bij de keuze voor het Nederlandse doelwit, de Amsterdam Arena?

Tissen: 'Nu ja, er zijn in Nederland maar twee zulke grote voetbalstadions, dat zijn de Rotterdamse Kuip en de Amsterdam Arena. Wij hebben gekozen voor het grootste.'

In het eerste persbericht was nog sprake van De Kuip, waarom is dat veranderd?

Tissen: 'O, dat heeft te maken met de ligging, vluchttijden, de vliegroute, en de omvang dus. Het was geen principiële keuze.'

De Baan: 'Maar voor de wedstrijd hebben we wel bewust een interland gekozen, Nederland-Duitsland. Het voordeel daarvan is dat je geen specifieke clubs hoeft te noemen, want dan doe je het al gauw fout.'

Terror, door Kik Productions in samenwerking met Senf Theaterpartners, première 3 oktober, Koninklijke Schouwburg Den Haag. Met onder anderen Johanna ter Steege, Jeroen Spitzenberger en Clairy Polak.