Interview

'Of ik islamofober ben geworden? Tuurlijk!'

Bibliothecaris Wilfred de Bruijn werd in 2013 in Parijs mishandeld door potenrammers en verscheen daarna meermaals op tv. Voor een nieuwe serie van de VPRO leidt hij de kijker door Frankrijk.

Wilfred de Bruijn: `Door iets ongelukkigs kom je erachter dat mensen je leuk vinden op televisie. Dat was een grote en mooie verrassing.' Beeld Bart Koetsier

Een mishandeling kan verrassende gevolgen hebben. In april 2013 werden de toen nog onbekende bibliothecaris Wilfred de Bruijn en zijn vriend in Parijs op straat in elkaar geslagen. In die dagen was het klimaat in Frankrijk gespannen: vrijwel wekelijks werd massaal gedemonstreerd tegen het homohuwelijk. De foto's die De Bruijn van zijn gehavende gelaat op twitter en Facebook zette, werden hét symbool van de haat tegen homo's.

De Bruijn verscheen ook in de Nederlandse media en werd ontdekt als een welbespraakt Frankrijk-commentator, onder meer in De wereld draait door. Zondag begint de VPRO-serie Op zoek naar Frankrijk, waarin De Bruijn de kijker door de Franse samenleving leidt, van de paleizen van de Parijse elite naar de treurige flats in de voorsteden, van de aanhangers van Marion Maréchal-Le Pen naar deftige advocaten die vluchtelingen leren hoe ze op zijn Frans een glas wijn moeten vasthouden. Zo schetst hij een portret van een oud land met wantrouwige burgers die de toekomst met angst en beven tegemoet zien.

Op zoek naar Frankrijk is een programma in een VPRO-traditie van landenseries: Jelle Brandt Corstius over Rusland, Thomas Erdbrink over Iran, Ruben Terlou over China. Alleen gaat het deze keer niet over Moermansk of de Yangtze-rivier, maar over Parijs, de Loire en Bretagne, overbekende contreien waar Nederlanders graag op vakantie gaan.

'Maar ik denk dat de meeste Nederlanders het land slecht kennen, ook omdat ze de taal niet spreken', zegt De Bruijn, in de bibliotheek van Fondation Custodia in Parijs. 'Frankrijk is echt een andere wereld: hoe mensen met elkaar omgaan, hoe ze studeren, hoe ze vrienden maken. Wij wilden weg van het pittoreske, achter de voordeur en de gordijnen komen. Natuurlijk loop je het risico dat kijkers zeggen: ach, Frankrijk, dat ken ik wel. Maar ik hoop dat ze denken: ik kom er zo vaak, nu wil ik weten hoe het echt zit.'

Het is wonderlijk: ontdekt worden als tv-persoonlijkheid als gevolg van mishandeling.

'Door zoiets ongelukkigs kom je erachter dat mensen je leuk vinden op televisie. Dat was een grote en mooie verrassing.'

Ben je helemaal hersteld?

'Ja, het gaat wel goed. Sinds een jaar heb ik een nieuwe tand, het ziet er allemaal mooi uit. Maar het heeft veel meer impact gehad dan ik had verwacht. Ik ben echt een beetje schijterig geworden. Als ik met mijn vriendje Olivier op straat ben, laten we geen enkel teken van affectie zien. Daar kan ik heel verdrietig om worden. Vanochtend zag ik in de metro nog een leuk stel, man en vrouw, dertigers. Ze hingen een beetje tegen elkaar aan, ze stuurden samen een sms'je. Het zag er heel lief uit. Ik was er stikjaloers op, want ik doe dat niet meer.

'De betogingen tegen de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor homo's hebben me wel wakker geschud. Ik dacht: Wilfred, je kunt wel een naïeve optimist zijn, maar de helft van de mensen die je in je werk tegenkomt, is tegen het homohuwelijk. Ik ben man, wit, behoor tot de middenklasse. Toch word ik uitgekotst door sommige mensen in dit land. Kun je nagaan hoe moeilijk het is als je arm bent, als je ouders uit de Maghreb komen, als je godsdienst steeds in een hoek wordt geduwd.'

Wilfred de Bruijn

Wilfred de Bruijn (1974) studeerde kunstgeschiedenis. Sinds 2003 is hij bibliothecaris bij de Fondation Custodia, een Nederlandse stichting die de collectie Frits Lugt beheert, een van de rijkste particuliere prentenverzamelingen ter wereld. Tot 2013 was hij ook bibliothecaris van het inmiddels opgeheven Institut Néerlandais in Parijs. In Frankrijk is hij bekend geworden als strijder tegen homohaat en voorvechter van homorechten, nadat hij in april 2013 werd mishandeld wegens zijn seksuele voorkeur.

De jongens die je mishandelden, hadden hun wortels in de Maghreb en Afrika beneden de Sahara. Ben je niet anders gaan denken over immigratie en islam?

'Wil je weten of ik racistischer en islamofober ben geworden? Natuurlijk! Ik denk dat heel veel mensen die 'gut feelings' hebben, van vervreemding en angst. De vraag is wat je ermee doet. Ik zeg tegen mezelf: laat je niet meeslepen door je emoties.'

Je wilt niet alle moslims en immigranten over een kam scheren.

'We stonden te filmen in de voorstad Saint-Denis. Daar werd ik aan mijn jas getrokken door een meisje met een hoofddoek. Die zei: goed zo, laat je zien, haat kan nooit een mening zijn. Ze refereerde aan die mishandeling: in 2013 kwam ik ook in Frankrijk met mijn kop op de voorgrond om over homohaat te praten.

'Moslims worden steeds meer op een hoop gegooid. Zeker in Frankrijk. Het land is ongelooflijk gesegmenteerd. Premier Valls sprak van apartheid en dat klopt. Er is sociaal-culturele apartheid. We zijn in de voorsteden geweest en je weet dat daar veel jongeren zijn die zich niet thuis voelen in Frankrijk. Hetzelfde geldt inmiddels voor veel boeren, voor Bretons, voor katholieken.'

De schuld wordt vaak gelegd bij een elite, die gesloten en zelfgenoegzaam zou zijn.

'Dat klopt deels ook wel. De Franse elite belijdt non-stop het credo vrijheid, gelijkheid, broederschap. Als je iemand voortdurend een mooi ideaal voorhoudt en de praktijk is heel anders, dat gaat wel heel veel pijn doen.'

De discrepantie tussen ideaal en werkelijkheid is een van de thema's van Op zoek naar Frankrijk. Tegenover de vrijheid staat een hiërarchische, autoritaire samenleving. Tegenover de gelijkheid staat segmentatie, zeker tussen Parijs en de banlieues. En tegenover broederschap staat een groot wantrouwen tussen verschillende bevolkingsgroepen die elkaar keihard bestrijden: links en rechts, stad en platteland, moslims en niet-moslims, katholieken en seculieren, het Front National en zijn tegenstanders.

In de eerste aflevering brengt De Bruijn de tegenstrijdigheden in de Franse samenleving op schitterende wijze aan de oppervlakte. In de voorstad Saint-Denis bezoekt hij een openbare meisjeskostschool, alleen toegankelijk voor afstammelingen van mensen die ooit het Légion d'honneur, de hoogste Franse onderscheiding, hebben ontvangen. Het contrast tussen arm en rijk is groot.

Midden in de banlieue ligt een school als een koninklijk paleis, achter hoge muren. De leerlingen geven toe dat ze nooit in Saint-Denis komen. In het weekend worden ze opgehaald met Porsches of Mercedessen, zeggen buurtbewoners op bittere toon. De Bruijn laat nog iets anders zien: hoe het democratische Frankrijk geobsedeerd lijkt door elitevorming en wordt bestuurd door een republikeinse aristocratie, op grote afstand van het volk.

Toch praat De Bruijn met liefde over het land waar hij in 2003 terechtkwam, over de prachtige taal en de rijke cultuur. 'Frankrijk is een exceptioneel land. De Fransen proberen nog steeds een eigen rol te spelen, een eigen weg te vinden. De resultaten zijn er niet helemaal naar, maar ik blijf het fantastisch vinden.'

Hoe ben je in Parijs terechtgekomen?

'Ik was kunsthistoricus en hoorde dat de Fondation Custodia een bibliothecaris zocht. In het begin was het eenzaamheid troef. Ik beheerste de codes niet, ik moest mijn Frans nog erg verbeteren. Ik vond het heel lastig, ook die etentjes. Je bent blij dat je bij Fransen aan tafel wordt uitgenodigd, maar ik vond het ook heel vermoeiend. Dat competitieve, dat hoogdravende, urenlang aan tafel zitten en maar praten. Je kunt er met bewondering naar kijken. Je struikelt in Parijs over de lui die heel veel weten. Maar het is ook wel stijfjes. Je moet laten zien dat je geleerd bent.

'Tijdens het draaien merkte ik overigens wel hoe Frans ik ben geworden. Ik ben heel beleefd in het eerste contact. Na anderhalf uur draaien zei regisseur Stefanie de Brouwer: heel mooi, maar cut the crap, kun je niet iets sneller de vragen stellen waarvoor we gekomen zijn?'

Uit elk onderzoek blijkt dat Fransen pessimistisch en relatief ongelukkig zijn. Heb je daar een verklaring voor?

'Zo slecht gaat het niet. De werkloosheid is hoog, maar 90 procent is gewoon aan het werk. De meeste mensen wonen en verdienen goed. Maar ze zien de toekomst buitengewoon somber in. Ze spreken vaak over de trente glorieuses, de bloeiperiode van 1945 tot 1975. Daarna is het alleen maar bergafwaarts gegaan.

'Ze voelen zich ook niet gewaardeerd. Op de werkvloer zijn de verhoudingen vaak pijnlijk hiërarchisch. In mijn team zitten ook Fransen. Ik gaf ooit een opdracht aan een van mijn medewerkers, een Frans meisje. Na een paar weken merkte ik dat het niet lekker ging. Dat wilde ze niet toegeven, want ik was de chef die haar de opdracht had gegeven. Dat slimme meisje heeft een paar weken doorgewerkt op een manier die nergens toe leidde - omdat ik een verkeerde opdracht had gegeven. Dat zul je in Nederland niet zo snel tegenkomen.'

Waren de aanslagen een aanleiding voor de serie?

'Nee, het plan bestond al eerder. De aanslagen van januari hebben de uitvoering wel versneld. In november waren we al aan het filmen. De serie gaat niet over de aanslagen, maar ze zitten er natuurlijk wel in. Ik denk dat de terreurdaden nog eens een groot probleem hebben blootgelegd. De wonden waren er al, ze zijn alleen dieper geworden. Los van de internationale context telt dit land ongelooflijk veel mensen die niet meer mee willen doen, die haat voelen. Een heel klein deel daarvan gaat tot grof geweld over. En dat is nog niet voorbij.'

Staat Frankrijk op instorten, vraag je aan het begin van de serie. Geloof je dat?

'Het is een vraag. En dan heb ik het niet over de overheidsfinanciën, want dat op dat gebied houden ze het nog wel een tijdje vol. Maar je ziet de fracturen alleen maar groter worden. Dat is verontrustend.'

Op zoek naar Frankrijk, NPO 2, vanaf 20/3 in zes delen te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden