Oerol voegt nieuwe dimensie toe: tijd

Stond op Oerol altijd de locatie centraal, de editie van 2016 voegt de dimensie tijd toe: de komende anderhalve week biedt het festival op Terschelling op elk moment bijzonder theater. Dag én nacht. Door Annette Embrechts

Repetitiefoto van NIPO/Rizoma door Compania Sharon Fridman. Beeld Saris & den Engelsman

Veel vroeger kan een festival niet openen. Nog voordat deze krant op de mat valt, trekken de eerste toeschouwers van Oerol bij zonsopgang al naar een duinmeertje op Terschelling om in het ochtendgloren vijftig dansers te zien bewegen in een geelgroene vallei. Ze hopen dat de Spanjaarden van Compania Sharon Fridman wind, licht en lijven laten samensmelten tot... ja tot wat? Tot iets primairs, terug naar de roots, belooft de Oerolfestivalgids.

Daarom speelt NIDO/Rizoma 2016 om 5.00 uur in de Arjensdune. Rizoma vormt de opening van de 35ste editie van het Oerol Festival, dat de komende anderhalve week weer tienduizenden bezoekers naar het Waddeneiland zal lokken.

Bioritme

Een decennium geleden mocht spelen bij zonsopgang nog niet van Staatsbosbeheer. Het ontwaken van de Terschellinger natuur moest in alle rust gebeuren; het bioritme van vogeltjes als de boombekplevier en zwarte mees mocht niet worden verstoord door pratende toeschouwers op zoek naar een idyllisch decor voor locatietheater.

Inmiddels hebben natuurorganisaties vooral de voordelen ontdekt (zie inzet Sense of Place): theatermakers doen immers weinig kwaad, hun voorstellingen vibreren met het landschap mee en vergroten de natuurlijke aantrekkingskracht. Bovendien blijkt de menselijke aanwezigheid de ecologische diversiteit te bevorderen.

Zo kwamen nieuwe zaadjes bovengronds doordat toeschouwers Arjensdune 'omploegden', zegt Joop Mulder, Oeroloprichter en nu creatief directeur, na jaren artistiek leider te zijn geweest. 'Dit heet dynamisch natuurbeheer: maak de mensenhand zichtbaar. Het landschap is meer dan een fraai decor en niet meer iets waar je van moet afblijven.'

Zeven streken van Mark van Vliet. Beeld Saris & den Engelsman

Van zonsopkomst tot zonsondergang

Van zonsopkomst tot zonsondergang, zo afficheert Oerol 2016 zijn festivalprogramma. Theater rond middernacht is niet meer ongebruikelijk. Crashtest Ibsen: ik zie spoken van Sarah Moeremans begint 'bij het krieken van de onheilspellende nacht' en 'als de zon weer op is' spelen de acteurs verder. Theatermaakster Alexandra Broeder introduceerde als een van de eersten nachtvoorstellingen op Terschelling, met angstaanjagende kinderen die onwetende toeschouwers onder de blote hemel in bed legden en zo bitterzoete nachtmerries bezorgden, of hen in een bus ontvoerden naar een donker bos: de reinste theaterhorror.

Van locatietheater naar tijdstiptheater, dat is een van de ontwikkelingen die Oerol het laatste decennium doormaakte. Vijfendertig jaar geleden bedacht de Friese burgemeesterszoon Joop Mulder tijdens zijn zwerftochten over Terschelling hoe mooi het zou zijn iedereen via theater te laten delen in de schoonheid van het waddenlandschap. 'Theater heeft rust nodig, de natuur zorgt daarvoor. En het landschap vraagt erom te worden uitgebuit.'

Mulder bedacht een stiefzusje van het Amsterdamse Festival of Fools: straat- en locatietheater, niet in de stad maar op het wad, strand, bij meertjes en in duin. Hij noemde het Oerol, naar het Friese woord voor 'overal', ontleend aan het gebruik om de eerste lentedag de stallen open te gooien en het vee naar buiten te laten stormen.

Thema: Sense of Place

Elk jaar kiest Oerol (10/6 t/m 19/6) een thema, meestal slechts een poëtische kapstok. Maar deze jubileumeditie (35!) drukt Sense of Place meer uit: Oerol wordt landschapsontwikkelaar. Directeur Joop Mulder bedenkt met natuur- en landschapsorganisaties projecten om het waddengebied zo te beheren dat ingrepen meteen rekening houden met culturele beleving. Er worden kwelders aangelegd in de vorm van een schilderij van Piet Mondriaan (Pier en Oceaan) om meer aandacht te genereren voor het belang ervan. Terpen worden niet alleen hoogwatervluchtplaatsen maar ook podia. Veel Sense of Place-projecten beleven hun première tijdens Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. Zoals Soundings van vormgever Theun Mosk en theatermaker Robert Wilson. Mosk (sinds zijn geboorte trouwe bezoeker): 'We maken de soundtrack van het Wad: een permanente architectonische installatie met twintig kenmerkende Waddenzeegeluiden, zoals het ploppen van het slib.' Hij gelooft sterk in dit nieuwe culturele landschapsbewustzijn: 'We hebben met voorstellingen zelfs ras-Terschellingers anders naar hun eigen eiland kunnen laten kijken.' In het project Zeven streken van Marc van Vliet herrijzen heliostaten: spiegelende instrumenten die het zonlicht reflecteren.

Pionier in locatietheater

Oerol ontwikkelde zich tot pionier in locatietheater. Uit heel Europa kwamen groepen zich meten met de elementen. Mulder: 'Het eiland vertelt wat nodig is. Je moet als theatermaker genoeg aan de natuur durven overlaten.' Inmiddels ontleent Oerol zijn mythische status aan buitentheater met overvliegende meeuwen, dans tegen een fraaie zonsondergang, musiceren in een duinpan of zwiepende beweging op het strand.

Locatietheater is inmiddels een wijdverbreid fenomeen geworden. Overal in Nederland worden voorstellingen gemaakt, in zandgroeven, kerken, weilanden, schuren, kasteelhoeven en fabrieken. Bovendien, zegt regisseur Thibaud Delpeut, die sinds zes jaar met duistere voorstellingen het festivalprogramma verstevigt, is die valse Oerolromantiek ingehaald door theatermakers die de locaties een metaforische betekenis toedichten. 'Mij gaat het niet om een viering van de natuur of het kijken naar dans met vogeltjes. Wel om de krachtmeting tussen regisseur en locatie. Ik dicht een plek tijdelijk een nieuwe betekenis toe. Die moet ik afdwingen. Een schelle loods kan tijdens Sarah Kane's zelfmoordtekst 4.48 Psychosis het onderbewuste worden van een personage. Komt dit om vier uur 's ochtends het hardste aan, dan pak ik dat tijdstip.'

Het spelen van tijdstiptheater biedt voordelen: het gretige Oerolpubliek wil veel zien. Meer voorstellingen betekent meer inkomsten. Bovendien verblijft het gros meerdere dagen op het eiland. Ze stappen net zo makkelijk 's nachts op de fiets.

Vijf Premièretips

Een kleine selectie van veelbelovende voorstellingen van Oerol '16:

Erik Vos, nestor van de Nederlandse theaterwereld, debuteert op zijn 87ste op Oerol in de Paardenmanege, met een tekst van zijn vrouw Inez van Dullemen. In Het verhaal van Hester regisseert hij twee actrices die met gedichten, brieven en tekeningen de zelfdoding van een Amerikaans meisje reconstrueren. Haar zus blikt mee terug.

Sarah Moeremans (NNT) fileert in Crashtest Ibsen: Ik zie spoken onze drang risico's te controleren en te leven als porseleinen vaasjes. Ze bepleit een roekelozer leven. Ook bouwt ze bij nacht en ontij in Formerum aan Futopia, een wereld vol toekomstvoorspellingen.

De Dansers - vier stuks, plus drie muzikanten - trekken de natuur in bij Seinpaalduin West, om te ontsnappen aan een ontevreden leven. In plaats van zelfpromotie en populisme zoeken ze dierlijke instincten die hen zich weer mens laten voelen. Ten Noorden van Nergens belooft een energiek dansritueel te worden met live gespeelde muziek.

Het Ro Theater vaardigt Arjan Ederveen en Jack Wouterse af, als twee tuinkabouters. In Walden bomen ze over het nut van leven, seks en vriendschap. Schoffelend in het groen van Hoorn, de tijd aflezend op een gouden ochtendklokje.

Toneelgroep Oostpool & Frascati Producties brengen het beroemde oorlogsgedicht De Ilias van Homerus: vijf jonge elitemilitairen - Odysseus, Ajax, Achilles, Agamemnon en Patroklos - verkeren in doodsangst en dealen met twintigersdilemma's. Ze maken een slagveld van crossbaan De Nollekes, aangelegd op een vroegere vuilnisbelt. Weggestopte rotzooi explodeert naar boven.

Techniek loslaten

Mulder benadrukt het belang van ervaring met locatietheater. 'Beginnende theatermakers vragen steevast een schuur. Ze willen bescherming van theatermiddelen: spots, rekwisieten. Zo hebben ze het geleerd. Langzaam durven ze techniek los te laten en met daglicht te spelen.'

Belangrijker dan de diversiteit aan tijdstippen vinden theatermakers de ruimte voor experiment en de interactie met het alom aanwezige betrokken Oerolpubliek. Jeroen de Man (De Warme Winkel): 'Toen wij het oeuvre van Thomas Bernhard in één voorstelling wilde samenvatten, geloofde geen subsidiegever erin. Oerol bood een laboratoriumplek. En omdat het Oerolpubliek je een hoop vergeeft, durf je alles uit te proberen. We riepen in onze naaktvoorstelling Viva la Naturisteraçion om vier uur 's middags de zon aan; op dat moment brak de wolkenlucht open. Dat is magie.'

Eerlijkheid

Het is de buzz die er hangt, met zijn allen geïsoleerd op een eiland. 'Je komt de hele week mensen tegen die eerlijk zeggen wat ze ervan vonden.'

Zelfs theaternestor Erik Vos (87) trekt dit jaar voor het eerst naar Oerol, om mee te maken wat zijn leerlingen graag doen: een voorstelling uitproberen op Terschelling. En, eerlijk is eerlijk, ook omdat hij nauwelijks subsidie kreeg voor de regie van Het verhaal van Hester. Op Oerol geldt: vaak spelen, veel publiek.

Wat wil je vertellen in welk landschap, met welke extreme theatervorm? Artistiek leider Kees Lesuis spreekt het uitvoerig met de makers door. 'Omdat je in rust en afzondering werkt, kun je ver gaan in onderzoek. Publiek en makers zijn tot elkaar veroordeeld, dus je hoeft het elkaar niet makkelijk te maken.'

Repetitiefoto van De Dansers. Beeld Saris & den Engelsman

Risico's

Vandaar zijn keuze voor theatermakers als Boogaerdt/VanderSchoot en Boukje Schweigman, die met hun extreme concepten risico's nemen. Dat werkt, goeddeels.

Je ziet op Oerol niet The State of the Art, erkennen betrokkenen. Hippe makers als Dries Verhoeven tref je er niet - die hebben een grootstedelijke context nodig. En Ivo van Hove en Theu Boermans zullen, als ze al een locatievoorstelling maken, altijd kiezen voor de prestigieuze Ruhrtriennale van Johan Simons. Hoe graag Mulder ook hoopt dat Van Hove ooit op Terschelling regisseert.

Oerol moet nog wel verkleuren, zegt Lesuis. 'Het publiek is nu te blank en dus geen afspiegeling van de maatschappij.' Hij hoopt dat geboekte artiesten als Typhoon en Akwasi ambassadeur willen zijn.

Is Oerol op weg naar de 50? Hoe vaak kun je Terschelling als podium blijven opschudden? Nog jaren, roepen ze allemaal. Delpeut: 'Die overvliegende eend kennen we wel en het zonnetje zal altijd weer ondergaan. Maar nieuwe makers bedenken steeds nieuwe metaforen, voor elk landschap.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden