Oefeningen in op verschillende manieren kijken

In dialoogvorm schreven Peter Henk Steenhuis en Mieke Boon een boek over kijken en zien. Zonder nieuwe inzichten, maar soms met prachtige observaties....

Rutger Pontzen

Het is de titel van een stoute film over de prostituees Blonde Greet en Haar van boven. Maar Wat zien ik? had ook niet misstaan op de kaft van de gebundelde gesprekken die redacteur Peter Henk Steenhuis de afgelopen jaren in Trouw voerde met filosofe Mieke Boon. Hun boek heet nu Filosofie van het kijken. Kunst in ander perspectief.

Kijken en zien, daar gaat het over, en over de moeilijkheden die daarmee samenhangen. Omdat waarnemen altijd onderhevig is aan gewoonten, subjectieve associaties en historische linken, en ‘de geschiedenis van de filosofie ons daarbij kan helpen’.

Boeken over hoe te kijken naar kunst zijn er in alle soorten en maten. Het meest revolutionair was John Bergers Ways of seeing, uit 1972, gebaseerd op de gelijknamige BBC-serie. Hij ontvouwde daarin een andere visie dan toen gangbaar was: gebaseerd op zijn marxistische ideeën, waardoor het boek naast kunst voornamelijk ging over macht, het belang van reproducties, de verhouding tussen man en vrouw (‘men act and women appear’) en tussen kunstenaar en opdrachtgever.

Zo’n boek is dat van Boon en Steenhuis niet. Het probeert weliswaar de vinger te krijgen achter de eerste reflexen van het kijken (is het mooi?), maar het beoogt geen vernieuwing. Boon en Steenhuis zetten zetten bestaande visies nog eens overzichtelijk naast elkaar. En plaatsen de kunstwaarneming in een historische omgeving, tussen filosofische theorieën uit die tijd.

Zo brengt een analyse van Rembrandts schilderij De anatomische les van Dr. Jan Deijman, uit 1656, het gesprek op het belang van onderzoek, wetenschap en experimenten, op de 16de-eeuwse anatomietekeningen van Andreas Vesalius en de 17de-eeuwse filosoof Francis Bacon. De World Press Photo van Spencer Platt, uit 2006 – een cabrio met mooie Libanese jongeren tussen de puinhopen van Beiroet –, leidt tot een dialoog over verontwaardiging, ethiek, vooroordelen en fenomenologie.

Je kunt veel bezwaar maken tegen de manier waarop Boon en Steenhuis met elkaar converseren. De gesprekken doen veelal gekunsteld aan, met soms nogal gespeeld naïve vragen van Steenhuis, terwijl Boon wel heel veel ethiek en religiositeit door haar antwoorden mengt om de lezer tot zelfinzicht aan te zetten.

Dat neemt niet weg dat de dialoogvorm past bij het aftastende karakter en de zoektocht die hoort bij de kunst van het kijken. Regelmatig levert deze cursus ‘leren kijken’ prachtige observaties op, zoals over de vraag, bij het schilderij Naakt in een rode stoel (1999) van Lucian Freud, of de mens een lichaam heeft of een lichaam ís. Even lezenswaardig als Boons uiteenzetting over de Bildungsidealen in het begin van de 19de eeuw, uitgelegd bij het schilderij De tekenles van Louis Moritz, uit 1808.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden