'Odysseus is genadeloos actueel'

Een klassieker zoals de Odyssee behoeft eens in de twintig jaar een eigentijdse vertaling, zegt classicus Patrick Lateur. Hij schreef de teksten voor een reizende marathonopvoering.

null Beeld Gaëtan Cheknaiban
Beeld Gaëtan Cheknaiban

In februari en maart slaan de Koninklijke Vlaamse Schouwburg en NTGent de handen ineen voor een ware marathon: de opvoering van het verhaal van Odysseus. Drie dagen lang leidt een keur aan podiumkunstenaars ons in het kielzog van de ontheemde held uit de Griekse oudheid langs exotische oorden, tijdens een zwerftocht die zijn weerga niet kent, tot hij thuiskomt en er zijn plaats moet heroveren: spannend én actueel. Classicus Patrick Lateur (67) maakte de fonkelnieuwe vertaling van de ruim twaalfduizend verzen en legt uit.

Waarom een nieuwe vertaling?

'Ik denk dat een klassiek werk zo om de twintig jaar een eigentijdse vertaling behoeft. Mijn aanpak verschilt nogal van die van mijn voorgangers: ik houd het - in blanke verzen - dichter bij spreektaal, waar vakgenoten vaak doorgingen op de antieke hexameter. Mijn jamben klinken natuurlijker. In opdracht van uitgeverij Athenaeum vertaalde ik eerder Homeros' Ilias en merkte toen al dat het goed werkt op toneel: het bekt lekker. Let op, het mag natuurlijk nooit warenhuistaal worden, hè. Een zekere gedragenheid blijft, je bent gebonden aan een bepaald niveau. Je moet je verhouden tot die goden op hun Olympus en die helden van weleer, en daar hoort een eigen register bij. Homeros is geen straatzanger.'

Patrick Lateur. Beeld Nick Hannes
Patrick Lateur.Beeld Nick Hannes

Genadeloos actueel?

'Ontegenzeggelijk roept dit epos over een zwerftocht in het Middellandse Zeegebied beelden op van de vluchtelingen van nu. De evidente verschillen ten spijt, denk je aan mensen in wiebelende bootjes. Maar Odysseus wist waar hij heen ging en de vluchteling heeft vaak geen idee waar hij uiteindelijk terecht komt. Hij mag hopen op een beetje gastvrijheid. Filoxenía in het Grieks - een begrip dat in de Odyssee om de vijftig pagina's opduikt. De vreemdeling wordt ontvangen met wijn, brood, vlees. Daarna wordt pas gevraagd wie hij is. Dat is van actuele waarde. Homeros schudt ons wakker. Er wordt veel aan onze deur geklopt. Laat die een beetje open staan.'

Meer dan twaalfduizend verzen. Hoe begin je daar aan?

'Iedere dag een stukje, tien tot twintig hexameters, soms dertig. Ik heb er vijf jaar over gedaan. Dat had sneller gekund, maar er kwamen twee andere projecten op mijn pad die ik niet aan me voorbij wilde laten gaan. Het is ook goed voor mij, variatie.'

Op wat voor moeilijkheden stuitte je?

'Niets noemenswaardigs eigenlijk. Ik heb er relatief ontspannen aan gewerkt, in de wetenschap dat mijn vertaalwijze wordt gewaardeerd: de Ilias is lovend ontvangen. Daarin zitten veel vechtsscènes en die zijn eerlijk gezegd niet de leukste. De Odyssee daarentegen is ook in psychologische zin heel rijk, het is niet puur een avonturenverhaal - wie dat zegt, doet het te kort. Halverwege het epos komt Odysseus thuis en dan begint zijn zoektocht naar zijn eigen plaats, na een afwezigheid van jaren. Dat heeft Homeros zo mooi uitgewerkt! Natuurlijk blijft het een berg, maar de haarspeldbochten heb ik tamelijk soepel kunnen nemen. Je moet wel alert blijven, natuurlijk.'

Toch een eenzame bedoening.

'Die eenzaamheid is een conditio sine qua non voor dit beroep. Ik woon en werk in Gijzegem. Eenzame uren, dagen, maanden breng ik daar door. Maar ik ben geen heremiet. Ik kom graag in Brussel. En nu is daar regisseur Michael De Cock, die vol op Homeros duikt. Niks eenzaam: ik ben inmiddels nauw betrokken bij die productie, ik geef toelichtingen bij de teksten, ik coach bij de uitspraak. Tiens, dat is zinvol! Dit verhaal, dat in de orale traditie eeuwen heeft overleefd en nu terugkeert naar die roots. Homeros spreekt weer.'

Première in Brussel op 2, 3 & 4/2. Daarna Groningen (9, 10, 11/2) en Rotterdam (16, 17, 18/2), Antwerpen en Gent en nog eens Brussel in een marathon van ruim 24 uur.

Moderner dichten

Odysseus, koning van het Griekse eiland Ithaka, duikt allereerst op in de Ilias, het boekwerk uit de Griekse oudheid waarin de dichter Homeros een episode uit de mythische oorlog om de stad Troje beschrijft. In het vervolg daarop, de Odyssee, is de kloeke strijder uitgegroeid tot hoofdpersonage. In een raamvertelling van 24 boeken lees je hoe Odysseus er na de oorlog tien jaar over doet om thuis bij zijn vrouw Penelope te geraken, waarbij hij onderweg de ene na de andere beproeving (met cyclopen, sirenen, reuzen) doorstaat. Eenmaal thuis moet hij zijn plek opnieuw bevechten en afrekenen met de talloze belagers van Penelope. Homeros schreef in hexameters, een zesvoetig versritme. Patrick Lateur verliet het dwingende ritme en vertaalde het werk in blanke verzen: gedichten zonder eindrijm. Dit ligt 'moderner' in het gehoor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden