Ode aan een meesterafzetter

De afzetter is een verwaarloosde figuur in de kunstgeschiedenis. Anoniem kleurde hij prenten en kaarten in met kostbare pigmenten. Tijd voor een herwaardering.

Beeld x

Lees het woord 'afzetter' en je denkt aan oplichting en flessentrekkerij. Ongewenste associaties voor een boek over kunstnijverheid, en dus begint auteur Truusje Goedings haar studie over 'Afsetters en meester-afsetters' met een toelichting over de curieuze oorsprong van het woord.

Afzetters waren 15de-eeuwse ambachtslieden die wandtapijten van een sierboord voorzagen. Ze repareerden ook versleten tapijten, en doordat sommigen dat heimelijk niet met de oorspronkelijke garens maar met goedkopere verf deden, kreeg 'afzetter' gaandeweg de slechte bijbetekenis die is gaan domineren.

Vóór de uitvinding van de kleurendruk, halverwege de 19de eeuw, waren afzetters ook onontbeerlijk in de prentkunst en cartografie. Zwart-wit gedrukte landkaarten werden met de hand ingekleurd om landsgrenzen en kustlijnen beter te laten uitkomen, portretten en religieuze voorstellingen in hout- of koperdruk konden met kostbare pigmenten worden verfraaid.

Omdat de afzetter meer vakman was dan kunstenaar, vrijwel altijd anoniem werkte, en het inkleuren van prenten na 1800 eerder als bederf dan als verfraaiing werd gezien, is hij lange tijd een veronachtzaamde figuur in de kunstgeschiedenis gebleven.

Goedings' boek heeft daardoor het karakter van een apologie: ze wil laten zien hoeveel schitterends het afzetten heeft opgeleverd, vooral in de 17de-eeuwse boekenstad Amsterdam. Ze citeert uit oude leerboeken, inventariseert de gebruikte technieken en materialen (met fraaie vaktermen als mastikot, smalt en schijtgeel) en vestigt de aandacht op vernuftig verborgen dateringen, waarmee de anonieme afzetters toch een handtekening op het werk zetten.

Beeld x

Dirk Jansz van Santen

Goedings introduceert ook vaklieden van wie de naam wél bewaard is gebleven. De grootste onder hen is ongetwijfeld Dirk Jansz van Santen (1637-1708), de uitbater van een prentenwinkel op het Amsterdamse Oudekerksplein die om zijn kwaliteiten als 'meester-afsetter' door tijdgenoten boven Rembrandt en Vermeer werd gesteld en ook navenante bedragen kon vragen.

Van Santen is de held van Goedings' boek. Door zijn 'rijke, vaardige en tegelijk verfijnde toepassing van goud' onderscheidde hij zich van zijn vakgenoten, waarbij hij ook nog 'onnavolgbaar precies en zelfbewust' te werk ging.

Zijn meesterwerk is het (mede) door hem ingekleurde exemplaar van de kolossale Atlas maior van drukker Joan Blaeu, uit het bezit van de Amsterdamse jurist en boekenverzamelaar Laurens van der Hem. De zogeheten Atlas Blaeu - Van der Hem bestaat uit 48 banden met meer dan 2.400 kaarten, landschappen, stads- en zeegezichten, door Van Santens penseel in de fijnste nuances tot leven gewekt. Goedings laat er schitterende details van zien, waaronder een met goud versierde kaart van de Chinese provincie 'Quan Tung'.

Van Santen maakte van Van der Hems 'Groote Atlas' een wereldberoemde kostbaarheid, die buitenlandse grootheden als Cosimo de Medici in Van der Hems woning aan de Herengracht kwamen bewonderen. Of die bewonderaars de naam van Van Santen kenden, is overigens niet zeker: zijn naam wordt nergens in de atlas genoemd. Dat wij hem kennen is te danken aan één enkele bron: in een 18de-eeuwse veilingcatalogus wordt hij als illuminator genoemd.

Helaas is Dirk Jansz van Santens meesterwerk niet meer in Nederland te zien. De atlas, sinds 2004 op de Werelderfgoedlijst van Unesco, werd door Van Santens erven voor 22 duizend florijnen verkocht aan prins Eugenius van Savoye. Tegenwoordig staat de atlas te pronk in de Österreichische Nationalbibliothek in Wenen, waar hij - laatste affront aan de kunstenaar - bekendstaat als de 'Eugenius Atlas'.

Beeld x
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden