O God, het lijkt wel Bach!

Er is een strijd losgebarsten rond de pas ontdekte aria van Johann Sebastian Bach. Wie voert hem als eerste uit?...

Lief en onschuldig. Maar ook geraffineerd. Zo klinkt de sopraanaria vanJohann Sebastian Bach waarvan alleen al het nieuws van de ontdekking,onlangs in een Duitse bibliotheek, Bachvrienden aller landen in beroeringheeft gebracht. Zou Zijne Doorluchtigheid de hertog van Saksen-Weimar, voorwiens verjaardag het stuk ooit bedoeld was, óók zo opgewonden zijngeweest bij het naderen van de eerste auditieve kennismaking?

Bij de uitgeverij Bärenreiter in Kassel draait de postkamer overuren,sinds de 'nieuwe aria' Allein mit Gott und nicht ohn' ihn afgelopen weekin druk uitkwam. In Utrecht maakt de Domcantorij zich op voor eenNederlandse première - komende zaterdag - die de dirigent Remco de Graasdankzij een bliksemactie van de Utrechtse organist en Bachvriend Rob vander Hilst wegkaapte voor de neus van de sopraan Claron McFadden en Polo deHaas (clavecimbel). Dat duo houdt, vergezeld van een strijkkwartet, op 1oktober de nieuwe Bach ten doop in de Amsterdamse Beurs - toch nog eenhoofdstedelijke première.

Op de plaat is de Britse ensembleleider John Eliot Gardiner de HollandseBachexpert Ton Koopman te vlug af. Koopman bracht begin septembermicrofoons, strijkers, orgel en een sopraan in stelling in de Waalse Kerk,met het doel de aria een ereplaats te geven in de komende (twintigste)aflevering van zijn monstercyclus met alle Bachcantates, die in oktobermoet verschijnen.

Snel gehandeld. Maar niet snel genoeg. Gardiner en de sopraan ElinManahan Thomas mochten profiteren van de lauweren die Gardiner onlangswerden toegekend in de Bachstad Leipzig. De Brit, drager van een prijs vanverdienste voor zíjn Bach-Pflege, kreeg de aria kort na de ontdekkingonder ogen, nam haar in juli op - en zal binnenkort worden aangewezen alsde veroorzaker van een tijdelijk maar significant herstel van de klassiekeplatenbranche.

Bach zelf zou misschien in de maag hebben gezeten met al die nervositeitrond zijn - vermoedelijk - maar één keer uitgevoerde gelegenheidsaria,die van de Bachwetenschap inmiddels het catalogusnummer BWV 1127 heeftgekregen. Hij schreef de aria anno 1713 op twee lege bladzijden van eengedrukt verjaar-dagsgedicht, waarvan de 72 regels bijeen waren gerijmelddoor een predikant uit Buttstädt.

Mocht er zaterdag behalve muziek ook geknarsetand te horen zijn in deUtrechtse Domkerk, dan komt dat zeker van boven. Wat in alle rumoer rondde vondst nog weinig belicht bleef, is dat de nu plotseling wereldberoemdehertog van Saksen-Weimar, voor wiens 52ste verjaardag de aria met hetgodvrezende motto gecomponeerd werd, dezelfde hertog was die Bach in 1717voor een maand in de gevangenis liet gooien. De componist was zo vrijmoediggeweest aan te dringen op zijn ontslag als hofconcertmeester, en deed dat'te stijfhoofdig', zoals het in de hertogelijke notulen heet.

Op 30 oktober 1713 was dat nog toekomstmuziek, en liet de kunstminnende'Vorst en Heer/HEER' Wilhelm Ernst, Hertog van Saksen, Jülich, Kleef enBerg, zich in de hofkerk van Weimar trakteren op een verklanking van zijnpersoonlijke lijfspreuk Omnia cum deo et nihil sine eo.

De Buttstädter dominee Mylius vertaalde het motto en verwerkte dit'Alles met God' in twaalf coupletten, telkens als openingsformule. De28-jarige Bach gaf de bijbehorende muziek een strofische vorm, waarbijieder couplet dezelfde muziek heeft. Na ieder couplet klinkt eenritornello, een instrumentaal tussenspel. Het is een van de zeer weinige'strofische' aria's van Bach - ook over dat zeldzaamheidsaspect is deBach-Forschung opgetogen.

De grote vraag, intussen, is wat de vorst tot zich liet komen, een ariavan om en nabij de vier minuten (één couplet), een aria van ruim twaalfminuten (John Eliot Gardiner: drie coupletten), of een repetitieve sessievan 48 minuten of nog langer. Was er in dat geval één gymnasiumventje datzijn sopraanstem en zijn zenuwen 12 keer vier minuten de baas moestblijven? Of waren er verschillende koorkereltjes die om de beurt zongen?

Michael Maul, de Duitse onderzoeker die de handgeschreven notentekstaantrof bij het uitpluizen van stapels oude felicitatiegedichten vanhofbeambten en dominees ('O God, dit ziet eruit als Bach!'), denkt datWilhelm Ernst en zijn gevolg alle twaalf strofen voor de kiezen hebbengehad. 'De hoofdpredikant Mylius zal er op gestáán hebben dat zijntheologisch-literaire wrochtsel integraal gehoord werd', schrijft Maul inrapportages over zijn vondst, afgedrukt bij de bladmuziek van Bärenreiteren in Gardiners cd-boekje.

Gardiner zelf trekt zich daar niets van aan. Hij vond 12 minuten genoegvoor zijn cd-uitvoering, die hij aanvult met religieuze cantatefragmentenvan geniaal gehalte, zoals het onvergelijkelijke huppelduet Wir eilen uitBWV 78.

Zou dominee Mylius het destijds in Weimar werkelijk voor het zeggenhebben gehad? Het publiek in de Utrechtse Domkerk gaat zaterdag in iedergeval een sessie van twaalf strofen tegemoet, bij elkaar ongeveer even langals de Eerste Symfonie van Mahler. Bachvrienden moeten hopen dat Remco deGraas en zijn Domcantorij expressieve middelen vinden om het 'Alles metGod' in twaalfvoud enigszins te variëren.

Die openingsfrase van de sopraan verdwijnt na één strofe al niet meeruit het geheugen. De melodie is aandoenlijk in haar kinderlijk parmantigeeenvoud. Bachs écriture laat zich echter snel herkennen. Het vervolg vande strofe komt ook soepeltjes het oor binnen, maar vormt een staaltje vangewiekste melodische ontplooiïngskunst. Simpel is het akkoordenparcoursin het continuo, maar de harmonische keerpunten zijn weer zo gerangschiktdat ze buiten de regelmaat vallen die het werk van kleine barokmeesters zovoorspelbaar kan maken. Het ritornello van de strijkers is een delicatesse.Als Bach deze aria in een kwartiertje heeft neergekalkt (veel meer tijd zalhet hem niet gekost hebben), dan is het toch geen verloren kwartiertjegeweest.

De Vorst die hem later in het cachot liet zetten omdat de stijfkopelders zijn positie wilde verbeteren, heeft overigens wel recht op zijndeel van de roem. Niets beters om handen hebbende, begon Bach in deWeimarer petoet aan de eerste band van Das wohltemperierte Klavier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden