Nu in filmmuseum Eye: een ode aan liefde en lust

Van zwoel tot zinderend en soms ronduit vuig. Nu in Eye: programma Cinema Erotica. De Volkskrant belicht alvast vijftien lemma's en de bijbehorende films.

The Love Witch (2016)

Volgens Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) bestonden er in feite maar twee menstypen: exhibitionisten en voyeurs. Met die wet van de Franse arts en schrijver in de hand kom je bij het Eye-programma Cinema Erotica: ode aan de lust een heel eind. Bekijk je bijvoorbeeld Un chant d'amour (1950) dan denk je: ja hoor, zie je wel, Céline.

Dit schandaalstuk zonder dialogen is van de hand van Jean Genet (1910-1986), de schrijver en boef die hiermee als regisseur debuteerde. De voyeur is in dit geval een cipier. Hij gluurt door een luikje in de celdeur, en fantaseert er danig op los. De exhibitionisten zijn twee gevangenen: een wat oudere Algerijnse man en een jonge bink, type matroos. Ze spelen het spel mee met de cipier, omdat het ze macht geeft over hem. Sarren mag je het ook noemen. Weliswaar zitten de gedetineerden ieder apart in een cel, tussen hun diepe verbond zal de cipier nooit kunnen komen. En ze weten het. En de cipier ook, zelfs al heeft hij dan de sleutels.

Mooi gegeven, uitgedrukt in 26 minuten zwart-witfilm. In het licht van alle homo-erotica werd Un chant d'amour als obsceen bestempeld en lang was vertoning strafbaar. Van dat soort verboden vruchten zitten er meer in dit programma van het Amsterdamse filmmuseum Eye. Alles wat je kunt verzinnen over erotiek komt aan bod, van het oude Rome tot aan het heden. Zoveel wordt duidelijk als je de films terugbrengt tot hun kernthema's. Zet je die onder elkaar dan verschijnt als vanzelf een beknopt lexicon van liefde en lust.

Aan alles hierboven en nog zo wat (bijvoorbeeld: het taboe op een relatie van een vrouw van zekere leeftijd met een goddelijke pool boy wordt doorbroken in Heat van Paul Morrissey en Andy Warhol) kan de voyeur in ons zijn hart ophalen tijdens dit eroticaprogramma. Maar denk nu niet dat het nieuw is. De potpourri aan verfilmde lust begon reeds in 1910. Toen kon het publiek de Deense vamp Asta Nielsen in Afgrunden een sensuele veroveringsdans zien doen, inclusief losgegooide wilde manen en een lapdance avant la lettre. Of vraag het aan filmmaker Michel Reilhac, ook aanwezig in Eye. Hij kwam in 2002 op de proppen met Polissons et Galipettes, in het Engels vertaald als The Good Old Naughty Days. Deze documentaire bracht found footage samen van zo'n driehonderd filmpjes die vertoond werden in Franse bordelen, (1905-1925). Aspirant-acteurs, soms verkleed als musketiers, en veelal professionele prostituées, een enkele keer vermomd als madame Butterfly en dan weer als melkmeisje of non, gaan los op een wijze die je als geoefend voyeur niet voor mogelijk houdt: oraal, anaal, trio, seks met dieren, het houdt niet op. Wie zich in zijn jeugd bezorgd afvroeg of zijn ouders het ook deden, krijgt nu te horen dat zijn grootouders het nog veel buitenissiger deden: lust is van alle tijden.

Alles is lust

Filmmuseum Eye in Amsterdam brengt van 1 t/m 19/6 het themaprogramma Cinema Erotica: ode aan de lust. Een verzameling speelfilms, talkshows, lezingen, performances en workshops. Klassiekers als Paul Thomas Andersons Boogie Nights (1997) en Fassbinders Querelle (1982) worden afgewisseld met obscuurder werk, waarin de lustbeleving verhuld of juist expliciet in beeld wordt gebracht. Dat begint met zwijgende Franse 'bordeelfilmpjes' (rond 1910) en raakt het heden met de zwarte comedy The Love Witch (2016). Bij elkaar toont dit retrospectief van bijna dertig titels hoe filmmakers van divers pluimage inventief omgingen met het vaak heikele thema 'verboden vruchten'.


Femme Fatale

In de feministische comedy The Love Witch (2016) van de Amerikaanse Anna Biller zijn alle mannen sukkels voor een mooie vrouw. Ze verschijnt in de gedaante van de o zo onschuldige Elaine (Samantha Robinson), in werkelijkheid een hedendaagse heks, die door middel van blikken en drankjes haar aanbidders betovert. Uiteraard moeten zij hun lustgevoelens met de dood bekopen, want dat is wat een femme fatale in een speelfilm nu eenmaal doet - denk aan de complete cinematheek van film noirs. Aardige variatie op een oeroud thema, dit. Knap ook dat de cast van The Love Witch niet in de lach schiet bij deze instantcampklassieker.

Lustmoord

Nog even terug naar Louise Brooks in Die Büchse der Pandora. Het is Kerstavond en het geld is op. Haar vrienden vragen Lulu zich te prostitueren. Ze gaat de mistige straten van Londen op en ze ontmoet haar eerste klant: Jack the Ripper.

Die Büchse der Pandora (1929).

Hedonisme

Johnny Depp speelt in het drama The Libertine (2004) de rebelse Engelse dichter John Wilmot, ook wel bekend onder de naam the Earl of Rochester. Hedonist, losbol en nog geniaal ook. Aan het hof van koning Charles II (1630-1685) valt hij doorlopend in en uit de gratie. Toch krijgt hij op zeker moment de eervolle opdracht om een toneelstuk te schrijven voor de koning. Dat wordt Sodom, or the Quintessence of Debauchery (1684). Seksuele hysterie, live in uw theater. Jubelende nimfen, reusachtige houten dildo's, incest, bestialiteit, verzin het maar. En te midden van dit pandemonium de dichter, als verteller. De koning amuseerde zich slecht. Losjes gebaseerd op historische feiten, al wordt her en der betwist of Wilmot wel de auteur van het (bestaande) werk Sodom was.

The Libertine (2004).

Aberraties

De dingen die we doen voor lust. In het porn-chic-drama L'empire des sens (1976) draait het - naast alle mogelijke posities en variaties - vooral om breath control game. Japanse wurgseks, dus. Sada legt de sjerp van haar kimono om de hals van Kichizo. Tijdens de daad trekt zij de sjerp steeds strakker aan. Het effect is tweeledig. Het zuurstofgebrek veroorzaakt in de hersenen een roes. Zij geniet van de aanzwellende erectie: in doodsnood wordt de penis van de man steeds stijver. Uiteindelijk bezwijkt Kichizo in deze film van Nagisa Oshima. Zo mogelijk kan het nog gekker, neem David Cronenbergs Crash (1996). Zijn hoofdpersonen halen hun kicks uit frontale botsingen en de daaruit voorvloeiende wonden en protheses. Ze hebben een geheime club. Gebaseerd op de roman van J.G. Ballard.

L'empire des Sens (1976).

Morbiditeiten

In 1976 bracht Brian De Palma zijn hommage aan Hitchcocks Vertigo (1958). Het is een vergelijkbaar psychologisch drama, en de titel Obsession is dan ook treffend gekozen. Bij De Palma maken we kennis met de zakenman Michael Courtland (Cliff Robertson) uit New Orleans, die moet leren leven met het feit dat zijn mooie vrouw Elizabeth en dito dochter Amy tijdens een uit de hand gelopen ontvoering zijn omgekomen. Sindsdien worstelt hij met een verlammend schudgevoel: had hij nu niet maar het advies van de politie gevolgd en die koffer met losgeld louter met lege briefjes gevuld. Spijt en woede vechten om voorrang, maar dan ontmoet hij vijftien jaar later in een kerk te Florence Sandra: de exacte lookalike van zijn vrouw Elizabeth (actrice Geneviève Bujold speelt beide rollen). Vervolgens wordt het morbide. Ze krijgen een relatie en Michael doet er alles aan om Sandra terug te toveren in Elizabeth, met kleding en haardracht en alles. Ondertonen van necrofilie, zogezegd. De afloop is trouwens verrassend, zoals je van een thriller met veel plotwendingen mag verwachten.

Obsession (1979).

Reli-seks

Voor de Britse cultregisseur Ken Russell (1927-2011) hadden religie en erotiek alles met elkaar te maken. Het scherpst bracht hij dat tot uiting in The Devils (1971), het episch bedoelde historische drama over heksenjacht in Frankrijk. Vanessa Redgrave speelt zuster Jeanne, een non met een bochel en bovendien geplaagd door seksuele onvrede. Tussen alle ontwikkelingen door ziet ze heftige visioenen van Jezus. Hij is het object van haar begeerte en speciaal voor Jeanne komt Jezus van het kruis om met haar de liefde te bedrijven. Onnodig te vertellen dat deze scène nogal controversieel was. Zelfs al was deze Jezus in de fantasie van Jeanne een samensmelting van de heiland en Urbain Grandier (Oliver Reed), de priester die zij werkelijk begeerde.

The Devils (1971)

Struise boerendochter

Nog zo'n archetype. In het Vlaamse drama Mira (1971) van Fons Rademakers en Hugo Claus mocht de toen 27-jarige Willeke van Ammelrooy de rol van struise boerendochter voor haar rekening nemen. Oerman Jan Decleir is haar minnaar. Sprak de trailer: 'Onweerstaanbaar. Teder. Wellustig. Mira.' Zei Willeke van Ammelrooy achteraf: 'Er zat maar 30 seconden bloot in de film, maar die werden in de trailer gezet en het gevolg was dat iedereen dacht dat het anderhalf uur zo ging.' Niettemin vormde Mira het startschot voor een heuse golf aan Nederlands bloot, de eerstvolgende film in de bioscoop zou Blue Movie zijn.

Mira (1971).

Femme Fatale II

Met haar bobkapsel en zwartomrande ogen weet Louise Brooks - de Amerikaanse actrice die na een geschil met studio Paramount naar Europa vertrok - als de gevaarlijke vrouw Lulu iedere man te strikken, van hoofdredacteur tot aanklager. We hebben het over Die Büchse der Pandora (1929) van de Oostenrijkse regisseur G.W. Pabst (1885-1967). Opmerkelijker is dat Lulu ook vrouwen het hoofd op hol brengt. Gravin Augusta Geschwitz raakt geobsedeerd en probeert Lulu meermaals te verleiden, onder meer tijdens een tango. De eerste keer binnen de filmgeschiedenis dat er op het doek sprake is van lesbische spanning. Het bracht de film zijn reputatie, maar eenmaal terug in Hollywood wilde het met de carrière van Louise Brooks niet meer zo vlotten.

Die Büchse der Pandora (1929).

Narcisme

Hij heet Pan en wordt gespeeld door Bobby Kendall. Deze jonge mannelijke prostitué is in de ban van zijn eigen spiegelbeeld. In Pink Narcissus (1971) droomt hij van de rol van matador, hij is Romeins keizer en slaaf tegelijk en een andere keer runt hij een homoseksueel bordeel. Door regisseur James Bidgood gedraaid op 8mm, vol intense kleuren, gedurende een periode van zeven jaar. De film geldt nu als een exponent van de erotische undergroundgolf. Destijds was het thema zo oh la la dat de maker zich uit voorzorg bekendmaakte als 'Anonymous'. Leggen we de 'wet van Céline' naast de film, dan is hoofdpersoon Pan overduidelijk een exhibitionist.

Pink Narcissus (1971).

Porno-industrie

Hoe het eraan toeging in de erotische filmindustrie is mooi gevangen door Paul Thomas Anderson in Boogie Nights (1997). Filmmaker Jack Horner (glansrol van Burt Reynolds) waant zich een groot regisseur. Voor zijn oeuvre rekruteert hij jonge vrouwen en mannen, onder wie de voortijdige schoolverlater Eddie Adams (Mark Wahlberg). Diens grootste talent is de lengte van zijn geslacht (35 centimeter volgens zeggen). De opkomst van de home video, plus Eddies aangewakkerde sterallures worden de pornofabriek van Jack Horner uiteindelijk fataal. Leestip: The Other Hollywood: The Uncensored Oral History of the Porn Film Industry (2005). De achtergronden bij 'de Gouden Eeuw van de seksfilm', met producties als Deep Throat (1972) en meer dan een bijrol voor de maffia.

Boogie Nights (1997).

Impotentie

Als het om erotiek ging kon de échte Fellini er ook wat van. We hoeven alleen maar te verwijzen naar Anita Ekbergs wellustige fonteinscène uit La dolce vita (1960), maar soms zit het zijn hoofdrolspelers behoorlijk tegen, seksueel gesproken. In Satyricon (1969) heeft Encolpio (Martin Potter) al een tocht langs bordelen achter de rug als hij tot zijn schrik bemerkt impotent te zijn. Hij kan niet meer 'steken met zijn zwaard'. Een louterend bezoek aan de tuin der lusten draait uit op een fiasco, waarna Encolpio besluit het zwaarste wapen in te zetten: Enotea, tovenares van professie. Werkt altijd, schijnt. Middels een vurige liefdessessie wakkert zij het libido van de jonge held weer aan.

Satyricon (1969).

Vrouwelijk orgasme

De Oostenrijkse Hedy Lamarr, die eigenlijk Hedwig Kiesler heette, was de eerste actrice die het vrouwelijk orgasme in de bioscoop verbeeldde. Het was 1933, zij was 18, en de maker van het romantische melodrama Ekstase was de Tsjechische regisseur Gustav Machaty. Alles verpakt in metaforen. Denk: romantische vioolmuziek. Smachtende blikken van Hedy en haar hunk Adam (zij heet Eva in de film). Een kus. En nog een. Ze belanden op bed. Adam glijdt uit beeld. In close-ups volgen we haar mimiek. Nu zijn wij als kijkers allemaal voyeur. Vingers die samenballen. Een parelketting die breekt. Gelukzalige blik. Haar minnaar kruipt bij haar. En dan: een sigaret, als ware het Basic Instinct. De film bezorgde Hedy Lamarr een ticket naar Hollywood, maar Ekstase was daar tot 1940 verboden.

Ekstase (1933).

Rollenspellen

In de Nederlandse productie Venus in Furs (1993, regie Victor Nieuwenhuijs en Maartje Seyferth) onderwerpt de strenge meesteres Wanda haar bediende Severin aan sm-spelletjes. Het scenario is gebaseerd op de ooit zo scabreuze 19de-eeuwse novelle Venus im Pelz van de schrijver Leopold von Sacher-Masoch, naar wie het begrip masochisme werd vernoemd. In The Duke of Burgundy (2014) van Peter Strickland verloopt het rollenspel subtieler. Vlinderexpert Cynthia (Sidse Babett Knudsen) lijkt in haar dienstmeid Cynthia (Chiara D'Anna) een slaafje te hebben gevonden. Cynthia gedraagt zich onderdanig, maar allengs blijkt alles precies andersom te zitten.

Venus in Furs (1993).

Wraak

Vrouwen vallen vooral op zijn stem, want van zijn looks moet de notoire verleider graaf Valmont (John Malkovich) het niet hebben. Hij lispelt op fluistertoon, formuleert eloquent, vleit, en kan goed interesse in de ander veinzen. Zijn reputatie onder de verveelde Franse aristocratie is in 1781 berucht, maar in die tijd was dat natuurlijk een aanbeveling. Geen wonder dat markiezin De Merteuil (Glenn Close) juist hem in Dangerous Liaisons (Stephen Frears, 1988) uitkiest. Zijn opdracht: verover de jonge maagd Cécile (Uma Thurman), de nieuwe verloofde van haar ex-man. Dat zal hem leren. Veel te eenvoudig, snoeft Valmont. Het begin van een decadent schaakspel vol intriges.

Dangerous Liaisons (1988).

Zelfdestructie

Wat zoeken die matrozen toch in dat morsige bierhuis La Feria in Brest? Nachtelijk vertier en alles wat God verboden heeft. Je kunt er dobbelen met barman Nono. Win je, dan mag je met zijn vrouw Lysiane naar bed. Verlies je, dan neemt Nono jou. Sommige matrozen doen het erom. Zoals Georges Querelle, de bedenkelijke protagonist (dief, drugshandelaar, messentrekker, moordenaar) uit Querelle, Rainer Werner Fassbinders allerlaatste film (1982). 'Each man kills the things he loves', zingt Jeanne Moreau als Lysiane. Niet zelden gaat het om zelfdestructie, bedoelt ze. Flirten met gevaar, naar de roman van Jean Genet.

Querelle (1982).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden