Achtergrond

Nu in de bios: de ultieme Blade Runner

Re-release van Blade Runner (1982)

De duif, de sprong, de slotzin: Rutger Hauer, destijds vers in L.A., oefende grote invloed uit op enkele memorabele scènes in Ridley Scotts sciencefiction- klassieker Blade Runner. Scotts 'final cut' draait nu eindelijk in de bioscoop.

Detective Deckard (Harrison Ford) jaagt in 2019 op een groep ontsnapte robots. Beeld Filmdepot

1981, 3 uur 's nachts, Los Angeles, op het studioterrein van Warner. Zojuist is de stuntman naar beneden gedonderd in het steegje tussen twee gebouwen. Daar, vele meters lager, ligt een springkussen. Dat scheelt - de springer raakt slechts lichtgewond. De vervangende stuntman wordt ingezet, maar haalt evenmin de ruim 4 meter verder gelegen overkant.

Consternatie bij de Amerikaanse crew, die al maandenlang onder druk staat en tijdens de vele uitgelopen nachtopnamen ruziet met de onvermurwbare Ridley Scott. De Britse cineast (destijds 43, voor het eerst werkend in Hollywood) zal een week later officieel worden ontslagen, vanwege de budgetoverschrijdingen, maar mag de film nog wel afmonteren.

'Als ze die gebouwen nu niet een foot dichterbij schuiven, doe ik het zelf wel', zegt een lange man met platinablond gebleekt stekelhaar en ontbloot bovenlichaam. De regisseur monstert de spreker, zijn acteur Rutger Hauer. 'Kan ik best', verzekert die.

De gebouwen in de filmstudio zijn mobiel; ze staan op grote rollen. De straat figureert al decennia in diverse films, waaronder klassiekers als The Maltese Falcon. 'Goed', zegt de regisseur.

'Maar ik wil wel een duif', zegt Hauer.

'Een duif?'

'Een duif ja. In mijn hand, als ik spring.'

Het is vooral de afzet van de Nederlander (met duif) die imponeert: bijna laconiek hopt Hauer over de diepte, meer een reuzenstap dan een sprong.

Rutger Hauer in Blade Runner. Beeld .

Sir Ridley Scott, inmiddels 77, memoreert het moment in de 3,5 uur lange documentaire Dangerous Days: Making Blade Runner. Er waren duiven genoeg op de set; ze vlogen op als Hauer en diens tegenspeler Harrison Ford elkaar achternajoegen over het gebouw. 'Ik zei: jaja Rutger, doe maar.'

Wie een mythisch beeld wil schetsen van de totstandkoming van Blade Runner kan goed toe met het secundaire bronmateriaal: er bestaan documentaires, boeken en lange artikelen over de moeizame opnameperiode, de kolossale flop bij de uitbreng en de onverwachte adoratie toen de film later op video verscheen. En laat dat gebouw dan iets meer dan een foot (30 centimer) dichterbij zijn geschoven; in zijn biografie spreekt Hauer van een meter - het blijft een mooi verhaal.

Vanaf deze week draait het 117 minuten lange Blade Runner: The Final Cut in verschillende bioscopen in het land. Deze versie, al sinds 2007 op dvd beschikbaar, geldt als de enige montage waarover Scott alle zeggenschap had, anders dan de in 1992 verschenen director's cut.

Hauer speelt Roy Batty, de leider van een groepje nauwelijks van mensen te onderscheiden ontsnapte robots. Ze willen een langer leven. Langer althans dan de vier jaar die het type robot - de Nexus 6 - is toegestaan in de wereld van 2019. De replica's worden opgejaagd door detective Deckard (Harrison Ford), die opmerkelijk weinig sympathiek is voor een filmheld.

Rutger Hauer in Blade Runner. Beeld .

Deprimerend en ondoorgrondelijk

Toen de eerste testvoorstellingen tegenvielen en bezoekers de film deprimerend en ondoorgrondelijk noemden, liet de studio tegen de zin van Scott een verklarende voice-over toevoegen en een happy end. Dat hielp niet. Het was de zomer van 1982, bioscoopbezoekers liepen uit voor de sciencefiction-familiefilm E.T., niet voor het op Aziatische overheersing zinspelende Blade Runner, waarin de onderklasse in een futuristisch Los Angeles het daglicht niet meer kan zien door de smog en grote corporaties de wereldorde bepalen.

Ridley was bekend met het Nederlandstalige werk van Paul Verhoeven - Hauer hoefde geen auditie te doen, hij kreeg gewoon de rol. Monique van de Ven was een van de gegadigden voor de rol van Pris, het basic pleasure model, een robotslavin. Daryl Hannah, de uiteindelijke vertolker, voelde zich tijdens de audities plomp vergeleken bij haar Nederlandse concurrent, die eruitzag 'als een pop'.

Philip K. Dick, de sciencefictionschrijver die met zijn roman Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) het bronmateriaal leverde, was aanvankelijk zeer negatief over de filmplannen. Hauer vond hij echter direct uitermate geschikt, vanwege diens kille, arische voorkomen. Tijdens zijn eerste ontmoeting met Scott droeg de Nederlandse acteur, die er vers in L.A. een nogal particuliere kledingstijl op nahield, een bruinrode nylon overall in combinatie met een sweater met een opdruk van een grote vos, met rode ogen en een groene zonnebril met bloemmontuur. Een bij het gesprek aanwezige producent zou later verklaren dat Scott wit wegtrok - wat was dit voor iemand?

Pas nadat Dustin Hoffman had afgehaakt en andere namen op de wenslijst (onder anderen Gene Hackman, Sean Connery, Jack Nicholson, Paul Newman, Clint Eastwood en Al Pacino) niet beschikbaar bleken, viel de keuze voor de hoofdrol op Harrison Ford. Steven Spielberg, toen druk met de montage van Raiders of the Lost Ark, beval zijn ster aan bij zijn Britse collega.

Dagenlang wachten

Ford was gewend veel aandacht te krijgen op de set, maar Scott was drukker met de visuele aspecten van het filmen. Hij liet acteurs rustig dagenlang wachten en gaf soms nauwelijks aanwijzingen. Terwijl Ford - en niet alleen hij - de opnamen later zou omschrijven als 'onaangenaam', gedijde Hauer juist onder de omstandigheden.

Scott, die twee jaar eerder de Britse ruimtethriller Alien had gemaakt, was meticuleus in de stilering van zijn film: de schaalmodellen, de belichting, de kleuren, de aankleding - elk detail moest perfect zijn. Soms bestond de dagoogst uit een enkel shot. Soms werd zelfs helemaal niks gefilmd, maar enkel opgebouwd en weer afgebroken, omdat de regisseur ontevreden was. Er verschenen studiobeambten op de set ('gieren', noemt Hauer ze in zijn biografie), die eisten dat Scott haast zou maken.

Toen Hauer zich in 2010 voor publiek over zijn carrière liet interviewen door de Volkskrant, vanwege een retrospectief in het Nijmeegse filmtheater LUX, zei de acteur dat hij opveert zodra er iets (of veel) misgaat op de set. 'Dan moet je opletten, dan komen er kansen.'

Hij is geen method actor, gaat niet thuis zitten broeden op de psyche van een personage. Maar Hauer staat erom bekend dat hij graag meedenkt. Zo vroeg hij om een hond voor zijn personage tijdens de opnamen van Ermanno Olmi's bekroonde drankdrama La leggenda del santo bevitore - de hond werd aangerukt. En hij besloot dat zijn terrorist Wulfgar in Nighthawks (1981, met Sylvester Stallone) best wat dichtregels van Heine kon prevelen tijdens zijn sterfscène. Ook vertikte hij het de poëzie van zijn filmdochter (Carice van Houten) te verbranden in Black Butterflies (2011), zoals het script van de film van Paula van der Oest hem toch echt opdroeg.

Rutger Hauer in Blade Runner. Beeld .

Technische praat

Maar nooit bemoeide Hauer zich zozeer met de inhoud als bij Blade Runner. Uit zijn in 2007 verschenen autobiografie: 'Volgens het script eindigde de film met een lange monoloog boordevol technische praat. Ik vond dat niet geweldig.' (...) 'Daarom schrapte ik dertig zinnen.' Ook voegde hij er eentje toe: 'All those moments will be lost in time... like tears in rain'. Voorgeprogrammeerde poëzie die Batty eruit perst voor zijn batterij staakt en inmiddels een klassiek filmcitaat.

In zijn memoires bedingt Hauer tevens een verplaatsing van het finale gevecht tussen hem en Ford, dat oorspronkelijk gesitueerd was in een sportzaal en niet op het dak. 'Ik ben Bruce Lee niet.' (...) 'Waarom maken we er geen achtervolging van?, zei ik tegen Ridley.' Als dat klopt, wijzigde Hauer - terloops - het complete eindspel van de film, die in diverse polls is uitgeroepen tot de beste sciencefiction ooit gemaakt (onder andere door Wired, The Guardian, Empire en New Scientist). Helaas is die laatste claim nooit bevestigd door Scott.

Maar er is altijd nog de duif. Paul Verhoeven, groot bewonderaar van Blade Runner, verbaasde zich in zijn serie filmlezingen voor de Volkskrant over de duif: 'Waar komt die precies vandaan?'

Ruwe diamant

Nadat Blade Runner in 1982 pers noch publiek kon bekoren, verwierf de videorelease een groeiende groep liefhebbers. Nadat een nieuwe montage werd uitgebracht, zonder uitleggerige voice-over en het door de studio bedongen happy end, klom de film steeds hoger op in de rijtjes van meest invloedrijke films. Nu komt er zelfs een vervolg, geregisseerd door de Canadees Denis Villeneuve (Incendies, Prisoners). Met onder meer Ryan Gosling én de 72-jarige Harrison Ford, die later dit jaar ook zijn rol als Han Solo in Star Wars oppikt. Ridley Scott is op de achtergrond betrokken bij de vervolgfilm en gaf zijn zegen aan Villeneuve. Rutger Hauer zal niet meedoen. De 71-jarige acteur liet eerder al weten dat Blade Runner een 'diamant' was, die wat hembetreft 'niet meer zou moeten worden aangeraakt'. Blade Runner: The Final Cut is vanaf vandaag te zien in Nederlandse bioscopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.