Boeken

NSB-propagandist Max Blokzijl was fout, maar zijn doodvonnis was buitensporig, leert deze biografie ★★★☆☆

null Beeld Avalon Nuovo
Beeld Avalon Nuovo

Biograaf Kees Schaepman is duidelijk: het doodvonnis tegen NSB-propagandist Max Blokzijl in 1945 was buitensporig en onrecht­vaardig. Naar Blokzijls beweegredenen blijft het gissen.

Zanger: in die hoedanigheid wordt Max Blokzijl opgevoerd op Wikipedia. En dat is veelzeggend. Want Blokzijl (1884-1946) genoot vooral bekendheid als propagandist van het nationaal-socialisme en is daarvoor na de oorlog ter dood veroordeeld – als een van de 154 oorlogsmisdadigers aan wie deze straf in Nederland werd opgelegd, en een van de veertig bij wie het vonnis ook metterdaad werd voltrokken. Sterker: hij was de eerste die werd berecht en de eerste die, op 16 maart 1946, voor het executiepeloton verscheen.

Dat had de maken met de eenvoud van zijn strafzaak, zoals procureur-fiscaal Johannes Zaaijer het uitdrukte. In honderden ‘causerieën’ voor de radio, waarvan hij de laatste uitsprak op 5 mei 1945, had hij zonder voorbehoud blijk gegeven van zijn pro-Duitse opvattingen. In zijn requisitoir hoefde Zaaijer slechts dertien fragmenten van Blokzijls radiopraatjes op te voeren ter rechtvaardiging van zijn strafeis. En hij hoorde slechts één getuige: rijksveldwachter Minse Kampstra, die Blokzijl na diens aanhouding, op 9 mei 1945, had verhoord. Meer bewijzen voor de schuld van Blokzijl had Zaaijer niet nodig. ‘Als er iemand is geweest die in de oorlog zich er in gepraat heeft, is hij het wel.’ De president van het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag, Arnoldus van Berckel, ging mee in Zaaijers zienswijze.

Max Blokzijl deelt handtekeningen uit aan zijn aanhang.  Beeld HH / ANP
Max Blokzijl deelt handtekeningen uit aan zijn aanhang.Beeld HH / ANP

Met het rechtvaardigheidsgevoel in de samenleving was het vonnis destijds niet in strijd. ‘Als er ooit een rechter met een gerust geweten een doodvonnis heeft kunnen uitspreken, dan was het zeker het doodvonnis tegen Max Blokzijl’, schreef de commentator van het sociaal-democratische dagblad Het Vrije Volk. En die opvatting werd destijds breed gedeeld. Maar de vraag is hoelang ze heeft standgehouden. Collaborateurs die zich aan veel ernstiger misdrijven hadden schuldig gemaakt dan de propagandist Blokzijl kwamen er met beduidend lichtere straffen vanaf – simpelweg vanwege het feit dat zij voor de rechter verschenen toen de wraakzucht van de zomer van 1945 al enigszins was geluwd. Voormalig zondagskind Max Blokzijl had de pech dat hij als eerste voor het Bijzonder Gerechtshof verscheen en dat de feiten die hem ten laste waren gelegd – hulpverlening aan de vijand – eenvoudig konden worden bewezen.

Tot die conclusie komt journalist Kees Schaepman, voormalig hoofdredacteur van VPRO Radio, reeds in het voorwoord van zijn biografie van Blokzijl. En vermoedelijk is zijn opvatting over de buitensporigheid van het doodvonnis allang gemeengoed. Johannes Zaaijer was een van de laatsten die nog in de jaren tachtig, vlak voor zijn dood, de straf met de begane misdrijven in overeenstemming achtte. Maar de lezer van de biografie kan dit oordeel niet meer volgen.

Geen scherpslijper

Zeker: Max Blokzijl – gewezen correspondent van het Algemeen Handelsblad in Berlijn en secondant van kleinkunstenaar Jean-Louis Pisuisse – was een aanhanger van Hitlers Nieuwe Orde, en hij steunde tot zijn laatste radiopraatje de strijd van nazi-Duitsland tegen het wereldcommunisme. Een enkele keer schamperde hij in zijn causerieën over ‘de Joodjes aan den overkant’ die vanuit Londen draadloos oorlog voerden tegen nazi-Duitsland. Maar het antisemitisme was niet het hoofdbestanddeel van zijn ideologie. Hij behoorde niet tot hardcore-nazi’s als Meinoud Rost van Tonningen en Henk Feldmeijer. En hij toonde een zekere achting voor Nederlanders – misleide Nederlanders, in zijn ogen – die de Nieuwe Orde bevochten.

Een oude liefde was het nationaal-socialisme al helemaal niet. Als langjarig correspondent in Berlijn onderschreef hij niet de opvatting van de nazi’s dat Duitsland ‘door een dolkstoot in den rug’, toegediend door (Joodse) revolutionairen, de Eerste Wereldoorlog had verloren. Van Hitler (‘een onschadelijke Streber’) was hij aanvankelijk niet onder de indruk. Hij nam aanstoot aan ‘de heethoofden die zich nationaal-socialisten noemen’, en hij uitte na de Kristallnacht van 1938 medelijden ‘met eenige honderdduizenden Joden die nooit in hun leven een mens hebben kwaad gedaan’. Eigenlijk was Max Blokzijl een conservatief die, aldus Kees Schaepman, ‘terug verlangde naar het Duitse Keizerrijk’. Maar het feit dat Blokzijl geen scherpslijper was, werd bij zijn berechting niet als verzachtende omstandigheid aangevoerd. Integendeel: met zijn vertoon van redelijkheid zou hij volgens Zaaijer juist zijn wankelmoedige landgenoten aan het twijfelen hebben gebracht.

Naar de toedracht van Blokzijls Werdegang van conservatisme naar nationaal-socialisme laat Schaepman de lezer enigszins gissen. Hij beschrijft de halteplaatsen die Blokzijl op weg naar zijn eindstation als NSB-propagandist aflegde, maar hij maakt niet inzichtelijk wat Blokzijl – behalve ijdelheid en geldingsdrang – heeft bewogen. Daardoor maakt de biografie een enigszins schrale indruk, ook vanwege ongelukjes in de spelling en inhoudelijke omissies. Zo wordt rijkskanselier Franz von Papen in een foto-onderschrift als prins Max von Baden geïdentificeerd, laat Schaepman bij de beschrijving van de machtsovername van Adolf Hitler de Rijksdagverkiezingen van november 1932 ongenoemd, spreekt hij van een bezetting van ‘het West-Europese continent door Duitsland en Italië’ (dat mocht Mussolini hebben gewild) en dateert hij de eerste uitzending van Radio Oranje – ruim een maand te laat – op 31 augustus 1940. En zo zijn er meer passages die een eindredactionele ingreep hadden gerechtvaardigd. Maar als Schaepman de lezer heeft willen tonen dat het eerste vonnis van de bijzondere rechtspleging uiterst onrechtvaardig was (zeker naar hedendaagse maatstaven), dan is hij in zijn opzet geslaagd.

null Beeld Walburg Pers
Beeld Walburg Pers

Kees Schaepman: Max Blokzijl – De opkomst en ondergang van een journalist. Walburg Pers; 271 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden