FOTOGRAFIE

Nowhere van Frank van der Salm laat je wegdromen tussen het glas, beton en staal van wereldsteden

null Beeld Frank van der Salm
Beeld Frank van der Salm

Nowhere – Imagining the Global City van fotograaf Frank van der Salm laat je volop filosoferen over het grootstedelijke leven. Houd dan maar eens je fantasie in bedwang.

Nowhere – Imagining the Global City heet de monografie van de Rotterdamse fotograaf Frank van der Salm (56), die een overzicht biedt van wat hij de afgelopen 25 jaar heeft gecreëerd. Maar het boek heeft niets van een brave chronologische presentatie van werken die inzichtelijk zou kunnen maken hoe hij zich heeft ontwikkeld van een fotograaf die, op een vervreemdende manier, landschappen vastlegde tot de kunstenaar die met werkelijke en gefingeerde stadsgezichten een volstrekt eigen wereld schept.

Het is een wereld die afwisselend verontrustend en geruststellend is, voortdurend twijfel zaait over je waarnemingsvermogen en je tegelijk verleidt je te laten meenemen door de zinsbegoochelingen die Van der Salm en meestervormgever Irma Boom op 360 subliem gedrukte pagina’s presenteren. Vergeet chronologie, vergeet het onderscheid tussen waan, fantasie en werkelijkheid, vergeet heden en verleden, tijd en plaats: Nowhere is een caleidoscopische verzameling foto’s – soms ondersteboven gepresenteerd – die je niet zozeer moet aanschouwen maar als een droom of een nachtmerrie moet ondergaan.

null Beeld Frank van der Salm
Beeld Frank van der Salm

Zijn werk bracht Van der Salm over de hele wereld. De metropolen die hij daarbij aandeed figureren in zijn foto’s. Wat ze vrijwel alle onontkoombaar gemeen hebben: het ontbreken van menselijke aanwezigheid. Hoewel steden bij uitstek het bestaan verraden van en hun oorsprong te danken hebben aan de menselijke specie, spelen mensen in Van der Salms decor geen fysieke rol.

De pandemie die wij het afgelopen jaar hebben leren herkennen in de gedaante van lockdowns en uitgestorven straten, voorzag Van der Salm onbedoeld al een kwarteeuw lang. Clean, alsof de ontsmettingsploegen net zijn langs geweest. De schone schijn, de blinkende architectuur van investeerders en projectontwikkelaars, is tot norm verworden.

null Beeld Frank van der Salm
Beeld Frank van der Salm

De eenzaamheid van zijn steden heeft een vervreemdend effect en dwingt reflectie af. Waar in de hemel bevindt zich de begrenzing van wolkenkrabbers? Hoe is het om te wonen in een appartement op de honderdste verdieping? Heb je nog een band met de begane grond, met de natuur, met het alledaags gescharrel van de mens als je vanaf die hoogte figuurtjes op mierenformaat ziet? Zullen al onze steden verworden tot de grootstedelijke, anonieme pakhuizen van beton, staal en spaghettislierten asfalt, zoals die in China zijn rondgestrooid? Is daar nog ruimte voor een boom, trapveldje, schuilplek voor hangjongeren met experimenteerlusten of een duistere steeg voor een gruwelijke passiemoord?

Sommige foto’s tonen onmiskenbaar maquettes; de architectenfantasieën die aan de doorgaans weerbarstige werkelijkheid van beton, steen en glas voorafgaan. Andere opnamen tonen die betonnen werkelijkheid wel degelijk, maar roepen door Van der Salms cameratechniek, het spel van scherpte en onscherpte, juist de droomwereld van de maquette weer op. Wil de fotograaf ons domweg gek maken of biedt hij ons een uitweg uit de gekmakende monotonie van de gestapelde stad, door met hem te ontsnappen naar een fantastisch, gedroomd bestaan? Want als het een droom is, kun je die wellicht sturen en vind je misschien de terugweg naar de menselijke maat.

null Beeld Frank van der Salm
Beeld Frank van der Salm

Wat voor de een een dystopie is, is voor de ander een toekomstig, verstild walhalla. Nowhere biedt ruimte voor beide opties en talrijke ertussenin. Vreemd genoeg miste ik ze niet, de mensen in de straten, op hun balkons, achter de ramen: ik dacht ze, met postpandemisch optimisme, gewoon ín de foto’s.

De kunstmatige wereld is kil en van onmenselijke schaal, maar hij deed me ook denken aan de utopische modeltreinbaan uit mijn jeugd – met plastic huisjes van Faller, romantisch witte kerkjes en de transformator als hand van God. En ja, de lege straten, de ongerepte bebouwing deden me ook denken aan de dode stad Pompeï, aan een beschaving die plots werd weggevaagd.

Hoe dan ook: Nowhere dwingt tot denken. En dat kan moeiteloos gepaard gaan met ongebreideld kijkplezier, want ook daarin voorziet Van der Salm ruimschoots.

Frank van der Salm: Nowhere – Imagining the Global City. Paradox; 360 pagina’s; €55. Hier te bestellen.

Expositie op krediet

Het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam heeft in samenwerking met non-profitbureau Paradox een tentoonstelling ingericht over Frank van der Salms werk met als thema ‘de scheppende kracht voor de nieuwe werkelijkheid’. Een videowall, aangestuurd door kunstmatige intelligentie, toont op een experimentele manier onderliggende verbanden in zijn werk. Achter de muur, die de tentoonstellingszaal in tweeën deelt, is een selectie van vijftien originele foto- en videowerken te zien. Wanneer het museum weer opengaat, is nog niet bekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden