Noten schrijven kon hij niet

OP 22 SEPTEMBER zal het tien jaar geleden zijn dat de Amerikaanse songschrijver Irving Berlin overleed. Een journalist van het Amerikaanse persbureau Associated Press belde die dag naar Berlins huis met de vraag: 'Was hij ziek?' 'Nee', antwoordde Berlins bejaarde schoonzoon Peter Alton, 'hij was 101.'..

Op de krantenredacties zat niemand meer voor wie Irving Berlin een eigentijdse held was, ook al werden zijn hits nog altijd moeiteloos meegezongen. White Christmas, There's No Business Like Show Business, Cheek To Cheek, Blues Skies, Anything You Can Do I Can Do Better, Puttin' On the Ritz; wie kent ze niet? Andere publieksfavorieten zijn Couple of Swells uit de musical Easter Parade met Judy Garland en Fred Astaire, of Let's Face The Music and Dance, een topnummer van Astaire met Ginger Rogers.

Niemand heeft bij leven zoveel eerbetoon moeten doorstaan als Irving Berlin. Doodmoe werd hij ervan. Hij had liever een keer een Academy Award gewonnen. Daar had hij graag alle andere loftrompetten voor ingeruild. Misschien speelden zijn beperkte muzikale vaardigheden een rol bij het feit dat hij steeds werd overgeslagen. Hij speelde alles in dezelfde toonsoort en noten schrijven kon hij niet. In de eenvoud toonde zich de meester, maar de muziekbonzen waren kennelijk doof. Dat maakte onzeker. Iedere zaterdagavond zat Berlin aan de radio gekluisterd om te horen of zijn songs werden gedraaid in Your Hit Parade (begonnen in 1935).

Hij was zo verstandig geweest om bij het eerste succes zijn zaken in eigen hand te nemen en hij was al snel niet meer afhankelijk van nieuwe hits. Toch betekende zijn rijkdom heel weinig voor hem. Het bekende beeld van Berlin is dat van een uiterst elegant geklede, slanke heer achter een glimmend gepoetste grand piano, zijn handen losjes op de zwarte toetsen. Iemand die het gemaakt had. Maar in zijn hart is hij altijd Izzy gebleven, de jongen die niet weet waar zijn volgende maaltijd vandaan zal komen of waar hij zal slapen.

Berlins levensverhaal stond model voor de mythe 'van krantenjongen tot miljonair'. Het nieuwste boek over het fenomeen, getiteld Irving Berlin - American Troubadour, is van de hand van Edward Jablonski, die Berlin persoonlijk gekend heeft. Jablonski's boek begint tragisch herkenbaar in deze tijden van Oost-Europees etnisch geweld: een klein jongetje klampt zich huilend aan de rokken van zijn moeder vast, terwijl zijn huis en dorp worden platgebrand. De pogrom, een van de vele, is verordonneerd door de Russische tsaar Alexander III. Daarna volgt een lange, bijna onmenselijke tocht van cantor Moses Beilin, zijn vrouw Leah en zes van hun acht kinderen naar de Goldene Medine, Amerika. Op 13 september 1893 zien de Beilins vanaf het schip Rhynland het splinternieuwe Vrijheidsbeeld opdoemen uit de mist. Het immigratiekantoor op Ellis Island is eveneens nieuw. Vijfduizend asielzoekers komen daar per dag aan, tientallen worden zonder pardon teruggestuurd. Het gezin Beilin wordt geregistreerd als Baline. In New York groeit Izzy op in de Lower East Side, een buurt waarin voornamelijk joodse immigranten uit Polen en Rusland wonen. Als de jongen dertien is, sterft zijn vader. Izzy loopt van huis weg en verbreekt het contact helemaal. Hij wordt krantenverkoper en loopjongen voor muziekuitgeverijen, in die tijd een booming business. Zo rolt hij de wereld in van de bars met zingende kelners, lichte meisjes en goedkoop variété.

In 1907 wordt zijn eerste song gepubliceerd en in 1911 scoort hij zijn eerste hit: Alexander's Ragtime Band. Miljoenen stuks bladmuziek zijn ervan verkocht. Negentien verschillende plaatopnamen van deze song kwamen korte tijd na elkaar op de markt. Later is het stuk met het gouden intro 'Come on and hear!' nog honderden keren op de plaat gezet.

Duizenden songs schreef hij. Behalve de al genoemde platina hits, is ook God Bless America een onuitroeibaar repertoirestuk in het land dat iedere dag zijn vlag groet. Dit 'alternatieve volkslied' uit 1938 (Berlin schreef de song tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar liet hem op de plank liggen) inspireerde de politiek-linkse folkzanger Woody Guthrie tot zijn beroemdste song, This Land Is Your Land: het manuscript daarvan verraadt dat de originele laatste zin 'God Bless America for me' is verbeterd in 'This land was made for you and me.'

Bij de sixtiesgeneratie en haar nakomelingen ligt Guthrie's en niet Berlins song voor in de mond als alternatief volkslied. Een betere White Christmas is echter nooit geschreven.

Irving Berlin groeide samen met de muziekindustrie op. Hij was erbij toen de wet over het copyright van 1909 in werking trad. Hij was medeoprichter van de Association of Songwriters, Composers and Publishers (ASCAP) in 1914. Hij schreef dat jaar de show Watch Your Step voor het beroemde demonstratiedanspaar Irene en Vernon Castle. Al Jolson, later de eerste ster van de geluidsfilm, zong Berlin-songs.

Berlin maakte de komst van de radio mee. Was in Hollywood bij de ontwikkeling van de romantische dansfilm, op Broadway bij die van de actiemusical. Hij ging van mono naar stereo, zette de eerste televisie aan. Hij werd depressief bij de doorbraak van de rock 'n' roll.

Pas aan het eind van de jaren zestig werd hij door de geschiedenis ingehaald, toen niemand het meer aandurfde een nieuwe Irving Berlin-musical te produceren. Berlin nam in stilte afscheid van zijn showbizzcarrière en ging schilderen. Toen kwamen om de vijf jaar die vermoeiende herdenkingen-bij-leven.

Irving Berlijn - American Troubadour is geen 'definitief' boek. Jablonksi offert de leesbaarheid op aan lange opsommingen en plaatst zijn onderwerp niet in een bredere context. Boeiender is het boek van Berlins dochter, Mary Ellin Barrett: Irving Berlin - A Daughter's Memoir, dat in 1994 verscheen. Diepgravender is ook Charles Hamms boek over Irving Berlin uit 1997. Hamm geldt als toonaangevend auteur over Berlin. Jablonski negeert hem totaal. Ook Ian Whitcombs belangrijke boek Irving Berlin and Ragtime America uit 1987 komt niet in Jablonski's bronnenlijst voor. Irving Berlin - American Troubadour is geen volwaardig herdenkingsmonument, maar als showbizzdocument mag het er zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden