Nostalgisch lesmateriaal

Jan Blokker

'De werkelijkheid waarin deze platen voor het onderwijs ''dienstig'' geacht werden, is voorgoed voorbij', schrijft ze ter introductie van het album vol oude, Indische taferelen. 'Commentaar - nog wel gevoed door herinnering aan de toestanden en opvattingen van toen - kan alleen mogelijk zijn vanuit een heden dat zijn les heeft geleerd.'

Bij de les heet het dus, de verzameling aquarellen die tussen 1913 en 1940 zijn vervaardigd door een groepje in Indië wonende schilders en tekenaars, en die door de Groningse firma's Wolters en Noordhoff werden uitgegeven en verspreid ten dienste van het (lager) onderwijs in de kolonie. Lesmateriaal dus.

Zo werden omstreeks dezelfde tijd door dezelfde Wolters de platen aangemaakt die in Nederland op de lagere school vóór in de klas werden uitgerold als de meester aan een uurtje Vaderlandse Geschiedenis toe was.

In Indië ging het niet om de geschiedenis maar om de aardrijkskunde. En logisch. In de ogen van de toenmalige bestuurderen had Indië dezelfde geschiedenis als het moederland, dus voor pupillen van de Hollands-inlandse en de Hollands-Chinese scholen was het verleden vervuld van Germanen, graven en geuzen zoals getekend door J.H. Isings.

Of in dat onderwijs de geografie van de archipel een belangrijke rol speelde is nog maar de vraag, gezien het feit dat Indonesië's eerste president Soekarno tot op z'n oudere dag nog heel exact wist te vertellen langs welke waterwegen je van Groningen tot Goes kon komen. Op het desa-schooltje leerde je waarschijnlijk meer over de provincie Drenthe dan over het regentschap Lebak. De aardrijkskundige illustraties met veel landschappen, dorpsgezichten en rijstvelden zijn ook minder informatief dan impressionistisch.

In vergelijking met de Nederlandse voorbeelden, die heel erg 'didactisch' waren en tenslotte ook tot taak hadden liefst de meest precieze details uit de historische werkelijkheid aanschouwelijk te maken, hebben de Indische platen iets los', of misschien wel iets artistieks: de makers, van wie Hella Haasse een aantal op Java toentertijd welbekende namen noemt, leken een stuk vrijer in hun opdracht dan de Isingsen in patria. Buffels moesten natuurlijk op buffels lijken, en als het om enigszins exacte ceremonieën ging, zoals een selamatan met de sultan en de resident van Djokja, kon er niet aan kleren of kleuren worden getornd, maar wat de bergen, de sawa's of de pasars betreft konden ze hun redelijk eigen 'kunstzinnige' gang gaan.

Anders dan 'onze' geschiedenisplaten, die een jaar of dertig geleden bij antiquairs nog weleens voor duur geld van de hand gingen, zijn de Indische schoolschilderingen nauwelijks bekend. 'Ik kan me niet herinneren', schrijft Hella Haasse, die toch een geheugen heeft als een ijzeren pot, 'ze ooit gezien te hebben in de scholen in Batavia, Buitenzorg en Bandoeng, waar ik als kind in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw geweest ben.' Het is ook heel goed mogelijk dat de platen vooral zijn gebruikt op inlandse scholen, waar de inlandse onderwijzer zijn kindertjes vertrouwd maakte met hun eigen, wijde omgeving. Ik denk dat in 99 procent van de gevallen er ook alleen maar Indonesiërs op voorkomen. Op de Opening van de Volksraad is het percentage Europeanen uiteraard groot, maar verder heb ik geloof ik alleen op de prent van een winkelstraat 'in de Chineesche Kamp' een blanke dame in een grote, ouderwetse auto zien stappen.

Artistiek zetten de platen weinig zoden aan de dijk - het is allemaal toch een beetje blijven hangen tussen de Bandoengse galerie en het Hollandse Verkade-album. De minst pretentieuze - afbeeldingen van concrete zaken, zoals een passagiersschip aan de kade van Tandjong Priok, of de olieraffinaderijen van Balik-Papan - zijn in hun eenvoud eigenlijk nog de aardigste. Om een reden die ik niet goed kan uitleggen ruiken ze naar een vooroorlogse rol King-pepermunt, en volgens mij hadden ze ook de kleur van de wikkel.

Het waardevolst aan het album waarin een kleine veertig prenten staan afgedrukt - zijn ze dat allemaal? - zijn ontegenzeggelijk de teksten van Hella Haasse. Mensen die hun jeugd in het oude Indië hebben doorgebracht, hebben bijna allemaal ontzaglijk veel van het land en z'n bewoners onthouden, en op het gebied van ijzersterke geheugens spant Hella Haasse de kroon - al was ze al vóór de Tweede Wereldoorlog terug in patria, en al heeft ze nooit behoord tot de drukke heimwee-toeristen.

Haar teksten zijn onvolprezen: een mix van veel kennis, teruggehouden nostalgie en een uitgewogen vertellerstalent.

Bij de laatste prent, die Avondstemming heet, en waarbij ze als het ware fantaseert over de paar rijstveldboeren die terugkeren naar hun desa, schrijft ze tot slot:

'De zon is achter de bergen verdwenen. In de avondschemering gaat er een grote rust uit van het land. De natuur herademt. Het koor van de krekels in bomen en struiken zwelt aan, en verre geluiden komen met de wind mee vanuit het bos op de berghellingen. In de desa wordt op de bedoek geslagen. De nacht is begonnen.'

Daar heb je eigenlijk geen schoolplaat meer bij nodig.

Hella S. Haasse: Bij de les - Schoolplaten van Nederlands-Indië. Contact; 96 pagina's; ¿ 19,90. ISBN 90 254 2374 4.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden