Nooteboom is op dreef

Cees Nooteboom overrompelt in zijn boek over tuinieren en literatuur met beelden die barsten van de energie. Zijn tuin staat centraal, maar al associërend kiert de dood tussen de regels door.

Beeld .

Geen dag- maar een dagenboek noemt de schrijver het, niet geheel zonder reden want zijn jongste boek 533 mag dan opgebouwd zijn uit gedurende 533 dagen genoteerde invallen en overpeinzingen, een regulier dagboek leveren die bij elkaar niet op. Dateringen zijn schaars, plaatsnamen idem dito en de soms met het genre vereenzelvigde 'onthullingen' ontbreken geheel.

Wat 533 wel is, verwoordt Cees Nooteboom zelf op driekwart van zijn notities: een poging 'af en toe iets te behouden van wat je denkt, wat je leest, wat je ziet, zeker geen boek voor bekentenissen'.

Dat is al niet weinig, want er komt verbazend veel literatuur voorbij, zoals van de Hongaren Miklós Bánffy, Péter Esterházy en de enigmatische Miklós Szentkuthy. Toch zou je 533 even goed een tuinboek kunnen noemen, want al op de eerste pagina zitten we midden in een tuin met cactussen (naar later blijkt: Nootebooms zomerverblijf op Menorca) en die tuin en die cactussen blijven 272 pagina's lang in wisselende gedaanten terugkomen.

Het leitmotiv lijkt het door Nooteboom aangehaalde motto van Voltaire: Il faut cultiver notre jardin, 'we moeten onze tuin onderhouden'. Letterlijk, want Nooteboom heeft wat te stellen met de kevers, schimmels, parasieten, wolkbreuken en windhozen die zijn mediterrane lapje grond bedreigen. De strijd op leven en dood - verbeeld door de oogverblindende, doch voor zijn pijnbomen dodelijke palmmot - beschrijft hij in zulke heroïsche termen, dat die passages zich boven het strikt botanische verheffen en je de wijdere strekking van Voltaires woorden voelt: we moeten oog in oog met onze eindigheid leven.

Niet voor niets noteert de schrijver ergens 'morgen word ik 82'; een mededeling die het niet verwonderlijk maakt dat de dood voortdurend tussen de regels door kiert. Hoort de schrijver iemand verderop graven, dan schiet hem de doodgraversscène in Hamlet te binnen. Blijkt zijn tuinman ziek te zijn, dan leidt het gedicht 'De tuinman en de dood' vanzelf naar schrijversgraven (Joyce) en Het boek tegen de dood van Elias Canetti.

Zo meanderen de gedachten en invallen voort, in zo'n moeiteloze overvloed, dat de auteur zich ervoor verontschuldigt: 'Lezers leven van referenties, en bij lezers die ook nog schrijver zijn is referenditis een ernstige ziekte.' Dat is overdreven, want die associaties roepen geen ongemak op. Integendeel, ze intrigeren, gevormd als ze zijn door een leven lang lezen en schrijven, en door een verbeeldingskracht die het mogelijk maakt overal 'geheime familiebanden' te zien - het enige dat de schrijver tegen het dreigende niets in stelling kan brengen.

Non-fictie

Cees Nooteboom

533 - Een dagenboek

Met foto's van Simone Sassen.

De Bezige Bij; 272 pagina's; €19,99.

En allemachtig, wat is Nooteboom op dreef. De eerste pagina's zijn meteen van zo'n kracht, dat je vermoedt dat de schrijver de voorafgaande pagina's die nodig waren om naar dit niveau te klimmen, heeft weggegooid. Hij overrompelt met beelden die barsten van energie: 'De bloemen van cactussen zijn onvergelijkbaar met andere bloemen. Ze zien eruit alsof ze een overwinning behaald hebben, en, vreemd genoeg, alsof ze het liefst vandaag nog gaan trouwen, maar met wie is niet duidelijk.'

We eindigen, toepasselijk, bij het oneindige. Van een bloeiende yucca, via de dood van David Bowie en de heilige Hiëronymus belanden we bij de eenzaamheid van de ruimtesonde Voyager. 'Ik besluit dat de kosmos een illusie is, en krijg de neiging als een Poolse paus de aarde van mijn tuin te kussen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden