Analyse Serie Skam

Noorse populaire serie Skam weet wat tieners willen kijken, zal dat voor de Nederlandse remake ook gelden?

De aandacht van pubers vasthouden, dat is de heilige graal voor mediamakers. De Noorse scenarist Julie Andem slaagde erin met de ongekend populaire serie Skam, die zich half op tv, half op sociale media afspeelt. Inmiddels zijn er zes remakes, waarvan de Nederlandse zondag te zien zal zijn. 

Een still van de Noorse versie van Skam.

Een waarschuwing vooraf: het is niet de bedoeling dat tieners, mochten ze toevalligerwijs dit artikel onder ogen krijgen, verder lezen. Ook mogen ouders, tantes of buren de pubers uit hun omgeving niet vertellen over de leuke nieuwe jeugdserie waarover ze hebben gelezen. Nee, ze moeten Skam zélf ontdekken.

De Noorse dramaserie Skam bewerkstelligde wat mediamakers de laatste jaren als de heilige graal beschouwen: de aandacht vasthouden van tieners, sinds de opkomst van sociale media en YouTube de moeilijkst bereikbare doelgroep. Het simpele verhaal over een vriendengroep op een elitair gymnasium in Oslo bleek zeer verslavend.

Een van de verklaringen voor het succes was het ontbreken van voorpubliciteit. Omdat tieners er zelf achter willen komen wat cool is, in plaats van dat te vernemen van traditionele media of volwassenen, werkt omroep NTR ook niet mee aan dit stuk over de Nederlandse remake van Skam, zondag voor het eerst op NPO 3 te zien.

Skam brak al snel kijk- en streamrecords in Noorwegen. Begin 2016 was de serie verantwoordelijk voor de helft van het verkeer op streamingdienst van de publieke omroep, NRK TV. In het derde seizoen keken er per aflevering gemiddeld bijna 800 duizend mensen, een enorm aantal op een bevolking van 5,2 miljoen Noren.

Intussen begonnen tieners in de rest van de wereld Skam ook te ontdekken. Omdat de NRK geografische blokkades op de filmpjes had gezet, werden de afleveringen bekeken via een ondergronds netwerk van Google Drives. Met ondertitels, door tweetalige fans gemaakt. De afleveringen met Chinese ondertiteling werden zo 180 miljoen keer bekeken.

Wat maakte Skam – Noors voor ‘schaamte’ – zo’n doorslaand succes onder tieners, eerst in Noorwegen en later in de rest van de wereld? En kan de Nederlandse remake ook zo’n impact hebben?

Een groot deel van het succes wordt toegeschreven aan het innovatieve gebruik van sociale media. Elke scène begint met een zogeheten ‘timestamp’, zoals ‘Maandag, 15:35’. Op exact die tijd verscheen de desbetreffende scène dan online, waardoor fans gedurende de week de serie in ‘realtime’ konden volgen, wat het verhaal een verhoogd gevoel van urgentie verschaft. Een filmpje van een feestje om 2:15 zaterdag komt dus midden in de nacht online, als de doelgroep vermoedelijk ook op pad is of al in bed ligt.

Screenshot van de Nederlandse versie van Skam.

Op zondag werd de gehele aflevering van zo’n 25 minuten uitgezonden, net als nu in Nederland zal gebeuren. Ook verschenen op onregelmatige tijden screenshots van appjes, filmpjes en selfies van de personages, die allen eigen Instagram-accounts hadden. Elke post kon een hint bevatten over dingen die waren voorgevallen tussen de personages.

De omroep NRK had al eerder geëxperimenteerd met dit soort vertelvormen, zegt scenarist Julie Andem, die het origineel schreef en inmiddels in Amerika woont om daar de remake te maken. ‘Het begon in 2009 met de webserie Sara, een mengvorm tussen een dramaserie en een vlog. Dat werkte toen heel goed, daarom zijn we er met Skam mee doorgegaan.’

Fans konden zich zo helemaal onderdompelen in de wereld van Skam. Omdat het onvoorspelbaar was wanneer er weer een snipper informatie werd gedeeld, ontstond er bij elke post en elk clipje enorm veel opwinding online. Skam is eigenlijk een detectiveserie, schreef The New Yorker in juni. ‘Kijkers worden aangespoord zich te ontwikkelen tot online stalkers.’

Op Tumblr-pagina’s, Twitter, fora en fanblogs wordt alles besproken wat met Skam te maken heeft. Om nog meer ‘fan-engagement’ te genereren, pasten de makers de scripts soms aan op basis van de feedback van kijkers. Ook de actualiteit werd verwerkt in de scènes die vlak van tevoren werden opgenomen. Skam werd zo een extensie van het echte leven, waarbij de grenzen tussen fictie en realiteit vervaagden.

Still van de Nederlandse versie van Skam.

Niet alleen de slimme online-verspreiding van de serie trok de aandacht van jongeren, ook inhoudelijk raakte Skam een – kenmerkend melodramatische – tienersnaar. In 2014 formuleerde de Noorse publieke omroep NRK een ‘mission statement’: ‘Skam probeert 16-jarige meisjes te helpen met het vergroten van hun zelfvertrouwen door taboes onschadelijk te maken en hen de voordelen te tonen van je angsten onder ogen komen.’

Nogal een opdracht die je jezelf oplegt, afgezien van een goed verhaal vertellen. Dat vond ook scenarist Julie Andem, destijds 32. Ze had alleen kans van slagen, bedacht ze, als ze uitgebreid onderzoek zou doen naar tieners en hun belevingswereld. Een half jaar lang reisde ze door Noorwegen, bracht tijd door op scholen en jeugdclubs en interviewde meer dan honderd jongeren.

‘Als je wil dat tieners naar je luisteren’, zegt Andem nu, ‘moet je ze laten zien dat je weet wie ze zijn. Je moet dus ook hun slechte kanten benoemen, zonder moralistisch te zijn. Soms is het moeilijk om daarin een balans te vinden, maar ik probeer ze te behandelen als intelligente wezens die het verschil tussen goed en kwaad weten.’

Gedurende haar onderzoek vertelden tieners Andem dat ze vooral naar series als Game of Thrones of Breaking Bad keken. ‘Wij hadden natuurlijk een veel kleiner budget, dus ik moest een manier vinden om toch te concurreren met dat soort series. Daarom moest ik zo goed mogelijk weten wie de Noorse tieners zijn. Zo kon ik authentieke, realistische verhalen en personages schrijven.’

Waar veel typische tienerseries – denk aan Spangas of Hannah Montana – vooral opvallen vanwege de theatrale manier van acteren of flauwe grappen, werd Skam alom geprezen vanwege het naturelle spel (deels van acteurs zonder ervaring), de documentaire-achtige, schokkerige filmstijl en de uit het leven gegrepen verhaallijnen.

Elk seizoen volgt een andere hoofdpersoon. In het eerste seizoen is dat Eva Kviig Mohn, een 16-jarig meisje dat uit haar vriendinnengroep is verbannen (later wordt duidelijk waarom), sinds kort een relatie heeft met Jonas en woont met haar moeder die veel van huis is vanwege haar werk bij een ministerie.

In de eerste aflevering maakt Eva een paar nieuwe vriendinnen die we de rest van het seizoen volgen: de feministische en eigenzinnige Noora, de mondige moslima Sana, de door status en populariteit geobsedeerde Vilde en de clowneske en eigenaardige Chris. Samen organiseren ze een zogeheten ‘russ-bus’; russ zijn de carnavaleske feesten waarmee Noorse leerlingen afscheid nemen van hun schooltijd en waarvoor in groepjes bussen geregeld worden om in te vieren. 

In Skam worden typische zeitgeistige onderwerpen behandeld als slutshaming, prestatiedruk, cyberpesten, seksuele geaardheid, seksueel grensoverschrijdend gedrag en islamofobie. Ook klassieke tienerthema’s als verliefdheid, eenzaamheid, seks, drugs en afzetten tegen ouders komen aan bod. Het geheel is doordrenkt in sociale media. Voortdurend verschijnen tekstberichtjes in beeld.

Screenshot van de Nederlandse versie van Skam.

Hoewel er duidelijk door de makers is nagedacht over onderwerpen als diversiteit en ‘empowerment’, zie ook de ‘mission statement’, voelt Skam niet geforceerd politiek-correct of drammerig educatief. Jongens schelden elkaar uit voor ‘homo’ en meisjes noemen elkaar ‘slet’, zoals jongens en meisjes van die leeftijd dat doen. Sana, die een hoofddoekje draagt, wordt racistisch bejegend door de blonde Vilde, die verbaasd is hoe brutaal de moslima is. De wereld wordt, kortom, niet mooier gemaakt dan hij is.

Maar Andem probeert jongeren, vooral meisjes, wel te laten zien dat ze hun lot in hun eigen handen kunnen, zegt ze. De feministische Noora vertelt haar vriendinnen voortdurend dat ze zich niet hoeven te laten kleineren door de oudere jongens. En elke keer dat Eva iemand flink de waarheid vertelt voelt dat als een opluchting. Bij een verhaallijn over seksueel misbruik in seizoen twee wil een meisje aangifte doen. De echte Noorse politie reageerde op Facebook verheugd en spoorde andere jongeren die iets dergelijks meegemaakt hebben aan om ook aangifte te doen.

Inmiddels zijn er zes remakes gemaakt of in productie: in Amerika, Frankrijk, Duitsland en Amerika zijn de bewerkingen al uitgezonden. Nederland en Spanje beginnen min of meer gelijktijdig. België volgt ook nog. De producenten zijn publieke omroepen (Nederland, Duitsland), commerciële zenders (Spanje) en streamingdiensten (Italië).

In Amerika werd de remake van Skam uitgezonden door videoplatform Facebook Watch (niet beschikbaar in Nederland). Een opzichtige poging van Facebook om de tieners die in groten getale weglopen bij het sociale netwerk weer aan zich te binden. Dat leidde in de VS al tot krantenkoppen als: ‘Zal Skam Facebook redden?’

Om de kwaliteit te waarborgen hebben de Noorse makers een aantal voorwaarden gesteld aan de remakes: er moet in de lokale markt onderzoek gedaan worden naar wat tieners daar bezighoudt. Exacte kopieën zijn expliciet niet de bedoeling (hoewel fans in recensies op YouTube een aantal remakes daar wel van beschuldigen).

Te zien aan de eerste clipjes die deze week online verschenen blijft Skam NL – geregisseerd door Bobbie Koek en Isabel Lamberti, scenario door Ashgan El-Hamus – tamelijk trouw aan het origineel. In de openingsscène krijgt hoofdpersoon Isa dezelfde boze blik van haar oude vriendinnetje en leest haar vriendje Kes een gelijksoortig essay voor over de generatie geboren na 2000.

De typisch Noorse verhaallijn over de ‘Russ-bus’ is vervangen door de planning van een stedenreis. Het decor is verplaatst van Oslo naar Utrecht en het verhaal speelt zich af op een ogenschijnlijk gewone middelbare school, in plaats van een elitair gymnasium.

Hoe vaak de filmpjes worden bekeken, is niet goed te zien (ze staan zowel op YouTube als op de NPO-site), maar het Instagram-account van hoofdpersoon Isa (Suus de Nies) heeft nog voor de eerste tv-uitzending zo’n 800 volgers vergaard. Op npo3.nl/skam worden de scènes samen met de posts op sociale media chronologisch als een tijdlijn gepresenteerd, met het nieuwste bericht bovenaan.

Op de Instagram-accounts van de personages beginnen werkelijkheid en fictie nu al door elkaar te lopen – een teken dat sommige kijkers zich alvast tot stalkers ontpoppen. Nadat bekend was geworden dat Mac Miller was overleden aan een overdosis, postte Kes (Reiky de Valk) zondag een foto van de rapper met de tekst ‘Legend’. En onder een foto van de innig verstrengelde Isa en Kes staan reacties van fans als ‘omg cuuuute’, maar ook een comment van het personage Lucas van der Heijden, die ‘Goor’ zegt.

‘Hahaha’, antwoordt Isa, ‘sukkel.’

Alles van Skam NL is te zien op npo3.nl/skam. Zondag om 20:30 uur is de eerste hele aflevering te zien op NPO 3. 

Soundtrack

Een van de redenen dat Skam zo goed aansluit bij de vaak zeer intens beleefde emoties van tieners is de slim uitgekozen soundtrack. Van springerige electropop (Yelle) en melodramatische indieballads (Lana del Rey, London Grammar, Hozier) tot postpunkklassiekers uit de jaren tachtig (New Order) en nineties hiphophits (Wu-Tang Clan) – elke keer wordt de sfeer zeer kort maar krachtig geaccentueerd door de muziek. Een van de leukste shots van seizoen één is de scène van de vriendinnengroep die in slow motion al moed indrinkend naar een feestje loopt, terwijl de zangeres van Peaches zingt: ‘Put your dick in the air.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.