Recensie Architectuur

Noord-Zuidlijn mocht niets aan de stad veranderen, maar heeft dat gelukkig toch gedaan (vijf sterren)

Het gewaagde gebouwloze ontwerp van Benthem Crouwel Architecten weet het straatgevoel van de bezoeker vast te houden. 

Noord Zuid lijn Amsterdam stations by Benthem Crouwel architects Amsterdam Foto Jannes Linders/Benthem Crouwel Architects

Noord-Zuidlijn, 1995-2018. Architect: Benthem Crouwel Architects. Opdrachtgever: Gemeente Amsterdam. 

Halte Noorderpark heeft een slangvormige, stalen overkapping die zijn ‘kop’ als een cobra boven het metrostation verheft. De opstapplek onder station Amsterdam Centraal is een metershoge ruimte waarin het licht binnenvalt langs immense betonnen kolommen die een stervormig plafond dragen. Er is al een bijnaam: de kathedraal. Maar dé blikvanger van de Noord-Zuidlijn, die op 22 juli wordt geopend, is station De Pijp, door architect Jan Benthem gekscherend ‘de alien’ genoemd: een 30 meter diepe kloof, in bezit genomen door tientallen stalen ‘armen’ – gigantische drukstaven  die de krachten op de ondergrondse wanden opvangen. Als je vanaf de lange roltrappen naar de bij gebrek aan ruimte boven elkaar geplaatste perrons om je heen kijkt, wordt voelbaar welke buitenaardse inspanning de afgelopen 23 jaar is geleverd om een ov-verbinding onder het IJ en de fundering van de 17de-eeuwse binnenstad aan te leggen. Het heeft iets heroïsch.

Foto Jannes Linders/Benthem Crouwel Architects

Een icoon tegen wil en dank is het. De Noord-Zuidlijn moest vooraf vooral geen architectonisch statement worden. Amsterdam kampte met een metrotrauma; na de aanleg van de Oostlijn in de jaren zeventig, waarvoor hele stukken stad werden gesloopt, was het woord jarenlang taboe. Pas met de komst van een nieuwe boortechniek, waarmee tunnels onder bestaande bebouwing kunnen worden aangelegd, werd de langgekoesterde wens van een metrolijn tussen station Zuid en de opkomende wijken in Noord weer bespreekbaar. Mits de binnenstad – Unesco-werelderfgoed – bovengronds in dezelfde toestand zou worden teruggebracht als aangetroffen, aldus luidde de opdracht van de prijsvraag die in 1995 werd uitgeschreven voor het ontwerp van de zeven nieuwe haltes.

Benthem Crouwel Architecten, groot geworden met ingewikkelde infrastructuurprojecten als Schiphol, won met een gewaagd, gebouwloos voorstel: geef de Noord-Zuidlijn vorm als een verlengstuk van de openbare ruimte; een ondergronds grachtenstelsel. Gewaagd, omdat deze metrolijn in het centrum zo diep ligt; zie dan het straatgevoel maar eens vast te houden. Hoe ze dat toch voor elkaar hebben gekregen? Het begint met de entrees. In het centrum gaat de bestrating over in de trappen en balustrades; alsof de stoep is opengeknipt om een gat te vormen voor de metro-ingang. Zo word je als vanzelf naar binnen geleid, richting de roltrappen en de glazen liften, daarbij geholpen door de verlichting. Volg je het witte licht, dat in kleur lijkt op daglicht, dan kom je bij de in- en uitgang, langs de perrons is geel licht gebruikt.

Foto Jannes Linders/Benthem Crouwel Architects

Straten en pleinen worden gevormd door gebouwen, de ondergrondse ruimten van de Noord-Zuidlijn door looplijnen, verkeersstromen en bestaande funderingen. Omdat de constructie van de stations al het nodige visuele spektakel met zich meebrengt, hebben de architecten gekozen voor simpele, grijze ‘straatmaterialen’: tegels voor de vloeren, geëmailleerd glas voor de wanden, geperforeerde aluminium panelen voor de plafonds, die het licht reflecteren, bijdragen aan de goede akoestiek en een rustig beeld. De ruimtelijke oplossing en constructie die nodig was om de stations in de stad in te passen, geven de haltes hun karakter. Dat wordt versterkt door de kunstwerken die in de architectuur zijn opgenomen. Als je het fuchsia en de levensgrote fotoprints uit Gerald van der Kaaps wandkunstwerk ziet opdoemen, weet je: dit is halte Europaplein. Halte Rokin herken je aan de natuurstenen afbeeldingen, geïnspireerd op de vele archeologische vondsten die bij de graafwerkzaamheden zijn gedaan, van een oude schoen tot een heuse krokodillenkaak.

Foto Jannes Linders/Benthem Crouwel Architects

De Noord-Zuidlijn mocht niets veranderen, maar gelukkig is Benthem Crouwel brutaal genoeg geweest om de stad waar mogelijk te verbeteren. Zo stelden ze voor op het stationsplein de bunker te slopen waarin het commandocentrum van de gewraakte Oostlijn was gevestigd. Het bleek een mooi breekijzer om het hele plein schoon te vegen, het busstation naar de IJzijde van Centraal te verplaatsen, het autoverkeer in een tunnel onder te brengen, en zo de stad weer met het water te verbinden. Zo bezien heeft de Noord-Zuidlijn meer opgeleverd dan een snelle verbinding tussen Noord en Zuid.

Van de nood een deugd maken, zo karakteriseerde landschapsarchitect Adriaan Geuze de Nederlandse bouwtraditie eens. Vechtend tegen het water maakten we wereldberoemde polderlandschappen, bouwden we de machtige Afsluitdijk en de iconische Deltawerken. Vechtend tegen de slappe Hollandse bodem heeft Benthem Crouwel Architecten een fraai staaltje ingenieurskunst aan dit repertoire toegevoegd.

Foto Jannes Linders/Benthem Crouwel Architects

Met de metro door een gloednieuw museum

Op alle nieuwe stations van de Noord-Zuidlijn is een groot kunstwerk te zien, op het Centraal Station zelfs twee. Zaterdag gaat de nieuwe metrolijn in Amsterdam open, vanaf zondag rijdt u ermee door een gloednieuw museum. Lees hier welk kunstwerk op welk station hangt en hoe kunstenaar David Claerbout met mijn The Weather Engine het weer voorspelt. 

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.