Nooit meer de cult van zijn eersteling ontstegen

In zijn woonplaats New York is gisteren de Amerikaanse schrijver Joseph Heller overleden. Hij overleed aan een hartaanval. Heller had het ongeluk te debuteren met zijn beste of in ieder geval het meest tot de verbeelding sprekende boek, Catch-22....

Hans Bouman

JOSEPH HELLER (Brooklyn, 1923) behoort tot de schrijvers die al tijdens hun actieve leven als auteur van één boek werden beschouwd en het moet wel erg raar lopen wil dat beeld postuum veranderen. Hij debuteerde in 1961 met de roman Catch-22, die in de jaren erop een ware cultstatus verwierf.

Catch-22 stelde op venijnige, humoristische en absurdistische wijze de krankzinnigheid van de oorlog aan de kaak en die visie viel in een tijdperk, dat in toenemende mate werd gekleurd door de Vietnam-oorlog, in goede aarde. De roman was geïnspireerd op Hellers eigen oorlogservaringen: hij diende tijdens de Tweede Wereldoorlog bij de Amerikaanse luchtmacht op Corsica.

De titel van het boek verwijst naar een door Heller verzonnen luchtmacht-regel. Stel: een vlieger wordt zó geestelijk aangetast door het voortdurende levensgevaar waarin hij verkeert, dat hij krankzinnig wordt, een reden om te worden afgekeurd.

Hij hoeft slechts te vragen geen oorlogsmissies meer te hoeven vliegen. Op het moment dat hij dat doet, treedt echter de regel catch-22 in werking, die wil dat eenieder die vraagt niet langer gevechtsmissies te hoeven vliegen, daarmee blijk geeft van een kerngezonde geestelijke toestand. Gevechtsmissies vliegen is immers een levensgevaarlijke aangelegenheid en je moet wel gek wezen om daar geen bezwaar tegen te maken. Wie niet wil vliegen is dus normaal en moet vliegen. Wie wel wil vliegen is gek en hoeft dus niet te vliegen, maar het kenbaar maken van die gekte bestempelt je weer als normaal. Kortom, het is een situatie zonder uitweg, een catch-22.

De clausule 'catch-22' was weliswaar aan Hellers verbeelding ontsproten, hij vormde volgens velen een perfecte belichaming van de absurditeit van de oorlog en de term 'catch-22' werd een gevleugelde uitdrukking.

Na dit indrukwekkende boek nam Heller liefst dertien jaar voor het schrijven van een opvolger en voerde de spanning - waarschijnlijk niet in de laatste plaats voor zichzelf - tot bijna ondraaglijke hoogten op. Toen uiteindelijk in 1974 Something Happened verscheen moest dat bijna wel tegenvallen. Toch waren de kritieken over het algemeen positief en beschouwen velen de roman nog altijd als Hellers beste boek. Maar de cultstatus van zijn voorganger kreeg het nooit.

Van Hellers derde boek, Good As Gold (1979), waarin onder andere het huwelijk aan de kaak wordt gesteld, zei de advocaat van zijn ex-vrouw dat het 'het Mein Kampf van het huwelijksleven' was, terwijl zijn ex-fan Martin Amis in een recensie verzuchtte dat Hellers boeken hardnekkig weigerden beter te worden.

God Knows (1984) en Picture This (1988) kregen matige tot neerbuigende kritieken en toen Heller in 1994 zijn loopbaan als romanschrijver nadrukkelijk afrondde met een vervolg op Catch-22, getiteld Closing Time, waren de reacties verdeeld. Sommige critici meenden nog éénmaal de oude Heller in beste doen aan het werk te hebben gezien, maar anderen zagen vooral een wat flauwe herhaling van zetten.

Joseph Heller had het ongeluk te debuteren met zijn beste of in elk geval zijn meest tot de verbeelding sprekende boek. Tot gek wordens toe is hij geconfronteerd met de opmerking dat hij sinds Catch-22 nooit meer zo'n goed boek had geschreven. 'Wie wel?' antwoordde hij dan. Het was bedoeld onaangedaan te klinken, maar werd op een schrijnende manier berustender. Want wie echt berust, schrijft geen vervolg op een nooit-overtroffen debuut.

Vorig jaar publiceerde Heller zijn memoires: Now and Then: From Coney Island to Here. In de voorlaatste alinea telde hij zijn zegeningen: 'Ik heb veel om tevreden over te zijn, mijzelf incluis, en dat ben ik dan ook. Ik wilde succes en kreeg het. Ik zie er jong uit voor mijn leeftijd, vooral in de ogen van jonge mensen, en ben nog steeds behoorlijk gezond. Mijn eetlust blijft uitstekend en wordt gecomplementeerd door een uitstekende spijsvertering die me nooit in de steek laat. Ik heb nog steeds een flinke kop met haar en waarschijnlijk voldoende inkomsten om te leven zoals ik wil en ook nog wat na te laten om mijn erfgenamen een plezier te doen. Ik houd van mijn vrouw, vind andere vrouwen nog steeds aantrekkelijk, heb veel goede vrienden en voltooide zojuist dit boek.'

Dat zijn woorden die duiden op een mooie en hem alleszins gegunde levensavond. Of ze oprecht zijn is een tweede. Achter Hellers soms scherpe, soms melige gevoel voor humor en spot, is immers altijd een hevige preoccupatie met de absurditeit van het universum schuilgegaan. Als hij zijn eigen leven had mogen regisseren, was hij al in de jaren zeventig, tijdens een celebrity-bezoek aan Amerikaanse troepen in Vietnam, door een verdwaalde kogel geraakt en overleden. Dat werd hem niet gegund. De Sunday Times Magazine portretterde Heller ter gelegenheid van de verschijning van Closing Times destijds languit in de zon, aan de rand van zijn zwembad. Maar in feite lag hij in zijn eigen, inktzwarte schaduw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden