Columnsylvia witteman

Nooit meer bang voor overspel omdat je vrouw toch al vreemdgaat: ja, dat klinkt heel modern, maar valt er ook mee te leven?

null Beeld .
Beeld .
Sylvia Witteman

Als ik me wat ontmoedigd voel door het peil van de contemporaine Nederlandse literatuur, neem ik graag een Vestdijkje ter hand. Keus genoeg, tenslotte. Van Op afbetaling (1952) kon ik me herinneren dat ik er nogal door gegrepen was, bij de eerste lezing, zo’n dertig jaar geleden.

De jonge advocaat Henk Grond komt vroeg thuis van zijn werk, sluipt de trap op om zijn geliefde vrouw Olga te verrassen en treft haar aan op de bank, in flagrante delicto met zijn baas, Grewestein.

‘Op de tenen gluurde hij over het kastje, en vernam de geluiden waaruit de stilte bleek te bestaan. Niet dat de veren piepten, niet dat er gewoeld werd in de divanafgrond, maar er was de grote, zwarte overjas, de bekende, en als een besmeurd ei puilde een sterk kalende schedel, waaronder het gezicht bijna devoot was weggestopt, naast of over het hare, dat hij evenmin te zien kreeg.’

Dat was nogal wat, begin jaren vijftig. Maar wat doet Grond? Hij loopt het huis weer uit zonder iets te zeggen. Olga en Grewestein hebben niks gemerkt. Wat moet hij nu? Na enig piekeren besluit hij: doen alsof er niets gebeurd is. ‘Alvast had hij, gratis, déze vrijheid verworven: dat hij nooit meer voor overspel bang hoefde te zijn. Men kon het opvatten als een afbetaling, een fooi, die hij schuldig was aan de natuurlijke loop der dingen. (…) Ik hoef het nooit meer te zien aankomen, zoals zovele medemannen.’

Ja, dat klinkt heel modern en plausibel. Maar valt er ook mee te leven? Om te beginnen koopt Grond een halve bloemenkraam op, en brengt die mee naar huis op het gebruikelijke tijdstip van zijn thuiskomst. Dat lijkt een daad van vergiffenis, maar in feite zadelt hij haar daarmee min of meer onbewust (de hele roman is bezaaid met freudiaanse toespelingen) met een wringend schuldgevoel op.

Die pijnlijk overstelpende bloemenhulde is het begin van een reeks steeds verder uit de hand lopende gebeurtenissen die aantonen dat jaloezie en rancune tóch sterker zijn dan die ‘vrijheid’. Grond duwt Olga ‘per ongeluk’ van een keukentrapje, waarbij ze een been breekt en voorgoed mank blijft. Hij begint een verhouding met een hoer, ‘de lieve Mien’, die plat praat, jenever zuipt en vloekt bij het klaarkomen. Hij raakt steeds verder meegesleurd in een afpersingszaak. En wat zijn precies zijn bedoelingen met het pubermeisje Fried Folmers? Hij kan zichzelf niet meer in de spiegel aankijken: ‘Was dit een gezicht? Dit was blijkbaar een gezicht, op zondagmiddag. Spotziek, cynisch, van haat verwrongen.’

En dan die arme Olga! Wat heeft haar eigenlijk bezield, met die ouwe, kale Grewestein? Hij had brutaalweg gezegd: ‘Het voorjaar maakt benauwd, mevrouw, ik zit te springen in mijn kleren. Zal ik liever weggaan?’ Uit onthutstheid had zij niets kunnen zeggen; de vlam was al in haar, ze was al overwonnen. (…) en meteen had hij, bijna met één handbeweging, ruimte verschaft aan wat zozeer aan benauwde druk was blootgesteld.’

Vestdijk heeft, bij monde van Henk Grond, een verklaring voor Olga’s lichte ontvlambaarheid : ‘Haar grootmoeder had negerbloed (…) in de negers school ook dat vermogen tot onkwaadwillige, plotselinge, totaal onvoorziene ontspanningen, de orgie, de schanddaad; na maanden van de meest verfijnde civilisatie wilde de natuur dat zo.’ Later heeft hij het nog over haar ‘Creoolse siëstamanieren’.

Nou ja, dat moeten we maar ‘in zijn tijd zien’. Net als het indertijd normale, maar in feite beklagenswaardige bestaan van zo’n Olga. Geen baan, één kind dat door het dienstmeisje wordt grootgebracht, niets anders te doen dan wachten tot die man thuiskomt. Alleen al om dat merkwaardige tijdsbeeld is Op afbetaling het lezen waard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden