'NÓÓIT IN EEN JURK'

De meest vooraanstaande vrouwelijke dirigent ter wereld - Marin Alsop - dirigeert deze maand in Nederland. Haar recente aanstelling bij het orkest van Baltimore ging bepaald niet zonder slag of stoot....

'Mannen die in het dagelijkse leven een bepaald gebaar maken', zegtMarin Alsop, 'interpreteren we anders dan vrouwen die datzelfde gebaarmaken. Als je je dat niet realiseert, gaat het fout met je. Ook eenvrouwelijke dirigent moet agressie kunnen overbrengen. Maar ik moet zorgendat mijn agressie geen rare associaties oproept, van Wat een eng mens'of zoiets. Want er moet ook nog muziek worden gemaakt.'

Marin Alsop zal nooit wijzen naar een musicus. 'Dirigenten die wijzen - please, doe het niet. En nog wat: ga als vrouw nooit kaarsrecht staan meteen hand op de heup. Toro-gedoe kan ik niet uitstaan. Laat zien dat jenederig bent ten opzichte van de muziek. Geef nooit iemand de kans om tezeggen: Kijk nou, die bitch'.'

Een bitch, zou dat het vrouwelijke equivalent zijn van een tiran? 'Ja',vindt the world's most prominent woman conductor - zoals Alsop onlangsgenoemd werd in Time Magazine. 'Het verschil is alleen, dat orkesten eentiran acceptabel vinden en een bitch niet. Maar je mag ook niet te passiefzijn, want dan ben je niet serieus bezig.'

Een paar dingen vallen op, als Marin Alsop repeteert in concertzaal TheLighthouse, thuisbasis van het orkest van Bournemouth in Zuid-Engeland.Allereerst de diet coke waar ze tijdens onderbrekingen van Sibelius' EersteSymfonie aan lurkt. Opvallend op een onopvallende manier is de slag waarmeeze een climax inleidt. Die is niet bezwerend of overmeesterend, maaruitnodigend en naar zich toe trekkend.

'Grote dirigeerslagen van bovenuit', zegt Marin Alsop, 'die brengen meteveel ruis mee. Ik hoor liever een klare lijn.' En o ja, ze draagt eenpantalon. 'Ik dirigeer nooit in een jurk. Je krijgt er allemaal ongelijkeinzetten door. Het fladdert me teveel.'

Alsop (49) noemt zichzelf quintessentially American. Haar ouders warenorkestlid van The New York City Ballet. Ze studeerde viool aan de NewyorkseJuilliard School, was violiste in het ensemble van Philip Glass, speeldeals remplaçante in de vioolsectie van The New York Philharmonic, enverdiende bij met reclamespotjes. Toen ze werd afgewezen voor dedirigentenopleiding van Juilliard, telefoneerde ze zelf een orkest bijelkaar. Ze noemde het Concordia, en gaf er concerten mee in het LincolnCentre, met nieuw Amerikaans werk.

'Afwijzingen horen erbij', vindt Alsop. 'Ik denk dat het goed was. Metdirigeerles in Juilliard zou ik niet ver gekomen zijn. Voor mij was hetbeter een eigen orkest te beginnen en me samen met die vrienden envriendinnen de blubber te studeren. De sekse van wie er stond te dirigerenspeelde geen enkele rol.'

Half maart komt Alsop naar Den Haag. Het Residentie Orkest vroeg welkstuk ze het liefst zou dirigeren. Alsop rook haar kans - 'Orkesten hebbenvaak geen geld voor extra grote bezettingen' - en koos de Alpensinfonie vanRichard Strauss, een groot georkestreerde toonschildering van hethooggebergte en de winden die daar waaien. Tot de accessoires horen eendondermachine, achttien koperblazers en nog eens zestien extra koperblazersachter het podium.

Een big sound uit een orkest halen - is dat niet lastig voor een vrouw?'Ik heb ook wel mannen zien dirigeren die moeite hadden een grote klank uiteen orkest te trekken. Het moeilijkste, of je nu man bent of vrouw, iscontact maken met mensen die je eigenlijk niet kent. En een geluid opeisendat er nog niet is. Toen ik pas begon, voelde dat nogal brutaal enonbehoorlijk aan, ja. Maar je went eraan.'

Nieuw is het niet, het fenomeen vrouw op de bok. Ook niet nieuw zijn deafwijzingen en het oh-la-la eromheen. In Canada bestaat een 'KapralovaSociety', die een database bijhoudt van vrouwen die symfonieorkesten hebbengedirigeerd. Hun aantal loopt wereldwijd tegen de vierhonderd. Tot deschrijnendste gevallen hoort Antonia Brico, een in Nederland geborenAmerikaanse die in Berlijn studeerde en, gewapend met aanbevelingsbrievenvan zwaargewichten als Karl Muck en Jean Sibelius, in de jaren dertig eencontract kreeg bij de Metropolitan Opera in New York. Ze werd er na tweevoorstellingen ontslagen omdat de sterbariton John Charles Thomas weigerdete zingen onder leiding van een vrouw. Hij beweerde dat het de aandacht vanhem zou afleiden.

Bergopwaarts gaat het de laatste tijd met de Australische Simone Young,sinds 2005 muziekdirecteur van de Opera van Hamburg, en met de jonge FinseSuzanna Mälkki, muzikaal leider van het Parijse EnsembleIntercontemporain. Maar een jaar of vijftien geleden zag het er nog naaruit dat er een serieuze toekomst was weggelegd voor een hele stoetdirigentes, zoals Iona Brown, Jan Glover, Sarah Caldwell, Anne Manson, SianEdwards, Andrea Quinn en Nicolette Fraillon. Ze betrokken posities bijkamerorkesten, balletorkesten en kleinere operagezelschappen, en roerdenzich als reizend gastdirigent. Veel markante carrières kwamen er niet uitvoort. Wel conflicten en decepties.

'Succes moet je niet afmeten aan het feit dat je ergens voor gevraagdwordt', relativeert Alsop. 'De maat van het dirigentensucces is dat ze jeterugvragen. Het is niet ondenkbaar dat aan een aantal van die vrouwen ietsfout heeft gezeten. Het gebeurt even hard met mannen.'

Dirigeren wilde Alsop vanaf het moment dat ze met haar vader bij eenYoung people's concert van Leonard Bernstein was. Later, toen ze zelf alsvioliste remplaçeerde bij The Philharmonic, schoot ze gastdirigenten aanmet het verzoek om een dirigeerles. Ze ontmoette 'menige opgetrokkenwenkbrauw', maar kreeg ook de begeerde adviezen.

Na vijf keer te zijn afgewezen voor de dirigenten-zomercursus in hetAmerikaanse Tanglewood, lukte het bij de zesde poging. Ze was inmiddels 32.Docent Leonard Bernstein kwam binnen en het voelde 'alsof de hemel zichopende en God tot me sprak'. Een jaar later won Alsop de Koussevitsky-prijsen begon de mallemolen te draaien van het reizend dirigentendom. InNederland dirigeerde ze het Radio Kamerorkest, het NederlandsPhilharmonisch en het Residentie Orkest. Ze nam zo'n 30 cd's op en hetBritse blad The Gramophone riep haar in 2003 uit tot Artist of the year.

En straks, in juni, is Alsop de eerste vrouw die het Concertgebouworkestdirigeert sinds 1915, toen Catharina van Rennes heel even op het podiumwerd gedoogd voor de uitvoering van een eigen werk. 'Ik dacht al', zegtAlsop. 'Eens in de tweehonderd jaar zal het toch wel gebeuren dat daar eenvrouw staat.'

Hoe zou het komen dat de meeste vrouwelijke dirigenten uitAngelsaksische landen komen? 'In Amerika gaat het weer achteruit. InEngeland gaan ze er soepeler mee om. Die hebben een Thatcher meegemaakt.Wat je van haar ook mag vinden, zij heeft de Britten in ieder geval latenwennen aan het beeld van een vrouw aan de top. Misschien verandert er weerwat als Hillary Clinton onze volgende president wordt.'

Dankten women conductors hun kansen in Amerika dan misschien aan hettypisch Amerikaanse verschijnsel van de vrouwencomités rond grotesymfonieorkesten? Alsop betwijfelt het. 'Als ík word gecontracteerd, komtdat altijd doordat musici mij zien zitten. Later komen dan de directies ende comités wel over de streep. Dat dat in Baltimore langs de omgekeerdeweg is gegaan, heeft me totaal verbluft.'

Toen Alsop afgelopen zomer werd uitgeroepen tot chef van The BaltimoreSymphony Orchestra, protesteerden de musici tegen haar 'voorbarigebenoeming'. Alsop: 'Ik was verbijsterd, want ik had al acht gastdirectiesbij ze gedaan en die gingen erg goed. Ze hebben een pistool op hun eigenkop gezet. Wat ze niet wisten, was dat ik zélf mijn twijfels had toen hetbestuur me vroeg. Het orkest zit met een tekort van tien miljoen dollar.Het publiek is gekrompen naar 60 procent van wat het kan zijn. Ten derdehebben ze in tien jaar geen enkele plaat gemaakt. Ik moest daar echt overnadenken.

'Ik dacht, ik kan de Dvorak-platencyclus waar ik mee bezig ben naarBaltimore overhevelen. Ik vroeg naar een financieel overzicht en heb daarop zitten studeren. Meer kaartjes verkopen kan een prima manier zijn om jetekort te verkleinen. Dus ik dacht, oké, ik kan iets betekenen. En inplaats van dankjewel te zeggen, verliezen die musici hun verstand.'

Omdat ze een vrouw in de maag gesplitst kregen? Alsop weet het niet.'Het werd er niet bij gezegd.'

'Ik ben voor het orkest gaan staan en heb gezegd: Jullie weten nietwie ik ben. Jullie hebben kennelijk niet gesproken met musici in andereorkesten waar ik werk. Die zullen je vertellen dat ik hun pleitbezorger benen pal sta voor hun belangen.' Na vijf minuten sloeg het om. Het was ookzó buiten alle proporties en out of control.'

Alsop heeft met eigen geld een fellowship in het leven geroepen voorvrouwelijke dirigenten. Een beurs-plus-cursus bij Alsops orkesten in Denveren Bournemouth. 'Eentje per jaar. Het eerste punt is ervaring opdoen. Ikwas 32 toen ik voor het eerst voor een echt goed orkest stond. Het was hetPhiladelphia Orchestra, dus het was meteen slagen of uit de bocht vliegen.Net alsof je plotseling aan de Formule 1 meedoet terwijl je nooit harderbent gegaan dan 100. Het tweede punt is dat je commentaar moet krijgen.Feedback. Lastig! Van musici krijg je geen advies als je op de bok staat,en als het wel gebeurt is het 't slechtste dat je kan overkomen.'

Alsop noemt zich een feministe, 'al is het niet zo populair meer om datte zeggen'. 'Bij ons thuis ging dat vanzelf, mijn ouders hadden allebei eenmuzikantencarrière. Nu hebben ze het druk met een antiekwinkel. Ik ben alblij als ze naar mijn concerten komen als ik het New York Phil dirigeer.'

En Oprah Winfrey wijdde er nog steeds geen show aan. Alsop, schaterend:'Die stond onlangs op de cover van een Newsweek-special over de twintiginvloedrijkste vrouwelijke leiders in Amerika'. Ik stond er ook tussen. Noujij weer. Bijna om bang van te worden, op één lijst te staan mettopmensen uit het zakenleven en een paar griezels uit de hofhouding vanGeorge W. Bush.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden