Nog geen Vaticaanse lente

Paus Franciscus heeft een zware dobber aan zijn strijd tegen corruptie in Vaticaanstad. Kardinalen en andere hooggeplaatsten werken hem tegen. De Italiaanse onderzoeksjournalist Gianluigi Nuzzi duikelde explosief materiaal op.

Beeld AFP

Op de meest recente editie van de Transparancy International-lijst, de classificatie van alle landen naar de mate van corruptie die er heerst - hoe schoner, hoe hoger op de lijst - prijkt Italië op de 61ste plek, lager nog dan bijvoorbeeld Ghana (56) of Roemenië (58). Op de lijst ontbreekt een piepklein staatje dat ongetwijfeld in de onderste regionen terecht zou zijn gekomen: Vaticaanstad, het Italiaanse madurodam van de corruptie - of misschien kun je in dit verband beter zeggen: Italië tot de zoveelste macht.

Misstanden in het Vaticaan

Onderzoeksjournalist Gianluigi Nuzzi (1969) is een bekende figuur in Italië, want behalve dat hij voor diverse kranten en tijdschriften schreef, is hij anchorman van het programma Quarto Grado, een ietwat opgeklopte versie van Opsporing verzocht, voor een van Berlusconi's commerciële zenders. Het opperhoofd van de bunga bunga als broodheer kun je bezwaarlijk een pre noemen voor een onderzoeksjournalist (Nuzzi is bovendien vicedirecteur van Mediaset, Berlusconi's mediakolos), maar de kale journalist met het opzichtige litteken op een wang komt desondanks betrouwbaar over. Inmiddels heeft Nuzzi drie boeken over de misstanden in het Vaticaan gepubliceerd, waarvan het laatste afgelopen week in Nederlandse vertaling verscheen als De kruistocht - Paus Franciscus en zijn geheime strijd tegen corruptie in het Vaticaan.

Nuzzi lijkt er alles aan gelegen om die beerput genadeloos en zonder terughouding uit te scheppen. Dát er rond de Sint-Pieter een onwelriekende walm van wetteloosheid hangt, is in elk geval sinds de geheimzinnige dood van bankier Roberto Calvi in 1982 en het schandaal rond aartsbisschop annex bankier Paul Marcinkus in 1989 genoegzaam bekend. In 2009 kwam Nuzzi met Vaticano S.p.A., dat in Nederland de titel Vaticaan bv kreeg en handelde over de financiële corruptie in de kerkstaat, een gesmeerd functionerend filiaal van de georganiseerde misdaad in Italië. Er werden in dat land ruim 200.000 exemplaren van verkocht, vele buitenlandse edities volgden. In 2012 verscheen Sua Santità - Le carte segrete di Benedetto XVI, in het Engels Ratzinger was afraid getiteld, over Joseph Ratzinger, ambtspseudoniem Benedictus XVI, de eerste paus sinds eeuwen die abdiceerde. Nuzzi's belangrijkste bron voor dat boek was Paolo Gabriele, de inmiddels beroemde voormalige majordomus van de paus, die Nuzzi vele documenten ter hand stelde. Het Vaticaan deed hem vanwege het lekken - de ophefmakende zaak werd Vatileaks gedoopt - een proces aan en Gabriele werd veroordeeld tot achttien maanden cel. Paus Benedictus XVI verleende hem gratie.

Financiële gaten

Met zijn derde boek over het Vaticaan, De kruistocht (wonderlijke titelkeuze van de Nederlandse uitgever, Via Crucis betekent 'kruisweg') roert Nuzzi opnieuw in een vervaarlijk borrelend potje: de strijd van Franciscus, die een arme kerk wil zoals het evangelie voorschrijft, tegen de corruptie en de schimmige financiële praktijken in het Vaticaan, de gestage 'zachte revolutie' die zou moeten leiden tot wat Nuzzi de 'Vaticaanse lente' noemt. Ook Via Crucis is een bestseller en de verschijning ervan in november 2015 veroorzaakte veel reuring.

De grote schoonmaak die Franciscus voor ogen heeft, is een loodzware missie, want er is heel veel rot achter de opulente façades van het machtscentrum van de katholieke kerk. 'Statie na statie', schrijft Nuzzi over zijn boek, 'zullen we de kruisweg volgen die de jezuïtische paus uit Argentinië stilzwijgend aflegt. Tot op de dag van vandaag. Een heuse strijd tussen goed en kwaad, met aan de ene kant de aanhangers van de paus en aan de andere kant zijn vijanden, degenen die de status quo verdedigen en zich verzetten tegen de hervorming.' Voor het uitvoeren van die grote schoonmaak heeft paus Franciscus een speciale taskforce in het leven geroepen, de Cosea, een commissie voor 'onderzoek naar en het adresseren van de economisch-administratieve structuur van de Heilige Stoel'. De Cosea heeft heel wat spitwerk verricht en slijk opgedregd, maar de commissieleden stuiten op tegenwerking, hebben te maken met onderlinge fricties en maken bij lange na niet de vorderingen die werden beoogd.

De to-do-lijst van de commissie is lang. De Sint-Pieterspenning is een jaarlijkse, vrijwillige gift van katholieken aan de kerk. De opbrengst ervan zou ten goede moeten komen aan de behoeftigen. Maar hoe de vele, uit alle hoeken van de wereld naar het Vaticaan stromende miljoenen worden besteed, is uiterst ondoorzichtig. Zo bracht de Sint-Pieterspenning in 2012 53,2 miljoen euro op, waarvan niet minder dan 35,7 miljoen, ofwel 67 procent, werd uitgegeven aan de curie zelf. Kortom, geld dat bestemd is voor liefdadigheidswerken, belandt goeddeels niet bij de armen, maar dient om de financiële gaten van het Vaticaan te dichten.

Een ander 'zwart gat' waarmee de commissie-Cosea wordt geconfronteerd, is het pensioenfonds van de Heilige Stoel, dat met een duizelingwekkend tekort van 700 à 800 miljoen euro kampt. En, schrijft Nuzzi, 'het risico dreigt alleen nog maar groter te worden door de incompetentie van de beheerders van het fonds'.

Schimmige praktijken

En dan zijn er nog de commerciële activiteiten van het Vaticaan: er zijn een supermarkt, twee benzinestations, een kledingwinkel, een parfumerie, een tabakszaak en een elektronicawinkel. Daar doen zich gapende gaten in de boekhouding en de voorraden voor. Om in een van die winkels met uitzonderlijk gunstige prijzen aankopen te doen, is een pasje vereist - medewerkers van Gods Romeinse filiaal genieten vele privileges. Het Vaticaan heeft 836 inwoners en 5.000 medewerkers. Maar in plaats van zo'n 6.000 pasjes, blijken er maar liefst 41.000 actief te zijn. Hoe is dat mogelijk, vraagt Nuzzi zich af. En wat gebeurt er met de onvoorstelbare hoeveelheden goederen die met die pasjes worden aangeschaft, inclusief tabakswaren; zouden juist de dienaren Gods niet een zekere soberheid moeten betrachten? Het antwoord laat zich raden: illegale handel.

Buitensporige luxe, kardinalen die weelderige appartementen bewonen, machtsspelletjes en machtswellust, corruptie en duistere financiën - het is nou niet bepaald wat Franciscus wil uitstralen naar de katholieke gemeenschap. Maar het is wel de hemeltergende realiteit.

Lang heeft het Vaticaan de vuile was goeddeels kunnen binnenhouden. Maar in de jaren tachtig ging het echt mis: de geheimzinnige dood in 1982 van Calvi, die hangend onder een Londense brug werd aangetroffen, de Vaticaanse banden met de maffia en de vrijmetselaarsloge P2, en het faillissement van de Banco Ambrosiano plaatsten het Vaticaan in het middelpunt van het nieuws. Het leek een keerpunt voor de schimmige praktijken binnen de Heilige Stoel, maar per saldo is er sinds het tijdperk-Marcinkus bijna niets veranderd. 'De problemen zijn altijd op de agenda blijven staan', schrijft Nuzzi, 'de oplossing van pontificaat tot pontificaat vooruitgeschoven, decennialang.'

Meticuleus onderzoek

Nuzzi dist de complexe en overvloedige materie, waarvan we hier slechts een fractie ter sprake brengen (het boek gaat bijvoorbeeld ook in op de seksuele escapades van menig monseigneur), in kristalheldere taal op, en hij verrichtte onvoorstelbaar veel en meticuleus onderzoekswerk; van sommige besloten bijeenkomsten krijgen we letterlijke transcripties en Nuzzi gebruikte documenten 'die vertrouwelijk of geheim zijn of onder de pauselijk geheimhouding vallen' - explosief materiaal dus. Daarbij leest Via Crucis bij vlagen als een thriller, zoals de pagina's die Nuzzi wijdt aan de mysterieuze diefstal van vertrouwelijke documenten van de commissie-Cosea uit een van de Vaticaanse palazzi. Inmiddels heeft de auteur vanwege zijn boek een proces van het Vaticaan aan zijn broek.

Paus Franciscus neemt gelovigen en ongelovigen voor zich in met zijn spontane, ontwapenende optreden en zijn pleidooi voor een kerk voor de armen en de kwetsbaren. Maar binnen het Vaticaan heeft hij vele kardinalen en andere hooggeplaatsten tegen zich in het harnas gejaagd door zijn kruistocht. Nuzzi's relaas en de titel die hij ervoor koos beloven een heel andere afloop dan de verhoopte Vaticaanse lente. Er lijkt eerder een najaarsstorm op komst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden