TOP-30DE MOOISTE ORGELS VAN NEDERLAND

Nog eens vijftien toporgels, want nergens vind je zo veel schitterende als in Nederland

Den Bosch: grote orgel, Sint-Janskathedraal. Beeld Eva Faché

Nederland is zo rijk aan schitterende orgels, dat de top-15 die V vorig jaar samenstelde om aanvulling schreeuwde. Bij deze: nog eens vijftien toporgels, van Leens tot Zutphen en Den Bosch, mét audiotour uitleg voor de beginner.

Orgels: een stoffig onderwerp, iets waar je alleen CDA- en SGP-leden op leeftijd een plezier mee doet? Niet dus. Een jaar geleden presenteerden we de Volkskrant Orgel Top 15, een overzicht van de mooiste orgels van Nederland. Het kwam met stip op één binnen bij de best gelezen stukken op onze website. Nog dagenlang bleef het in de top-10 staan.

Onder liefhebbers duurde de discussie nog lang voort over welke niet hadden mogen ontbreken. Wij waren er zelf ook nog lang niet klaar mee, want vijftien favorieten kiezen in Nederland, met de hoogste dichtheid aan historische orgels ter wereld, was eigenlijk niet te doen. Daarom presenteren wij: de Volkskrant Orgel Top-16 tot en met 30, dé orgels die u moet beluisteren als u die andere vijftien heeft afgevinkt.

De procedure is nog net zo schimmig als vorig jaar. De schrijver dezes luisterde zich te pletter en liet zich adviseren door organisten en kenners die hun voorkeuren doorgaven op basis van anonimiteit (je stoot als organist al snel collega’s en programmeurs voor het hoofd en voor je het weet word je nergens meer uitgenodigd om op te treden). Het gaat in de eerste plaats om hoe een orgel klinkt. Liever één register dat betovert, dan tien die een 8 scoren. Ook de conditie en de historische significantie spelen mee.

De lijst is nog steeds te klein om recht te doen aan al het orgelschoons. Een top-31 tot en met -45 valt dus ook niet uit te sluiten. Nog geen orgelnerd? Lees dan eerst de inzet waarin de belangrijkste begrippen worden verklaard.

Orgelcadabra

Register: serie orgelpijpen met dezelfde klankkleur, die je met een registerknop kunt toevoegen

Prestant: naam van het meest voorkomende register, de basis van waaruit de organist werkt

Plenum: met gebruik van alle (prestant)registers

Tongwerken: registersoorten die met tongetjes en schalbekers werken (zoals een trompetregister); de werking van de tongetjes is te vergelijken met die in een mondharmonica

Dispositie: geheel van registers en klavieren van een orgel

Orgelkas: (houten) bouwwerk waarin de pijpen en klavieren zijn verzameld

Frontpijpen: de pijpen die van buitenaf zichtbaar zijn (meestal de grootste prestantpijpen)

Manuaal: toetsenbord, klavier

Speeltafel: geheel van toetsenborden en registerknoppen

Rugwerk: het deel dat zich achter de rug van de organist bevindt

Middentoonstemming: Historisch stemmingssysteem waarbij de belangrijkste tertsen zo zuiver mogelijk zijn en andere samenklanken juist vals kunnen klinken, zodat je echt verschil hoort tussen de toonsoorten

30. Deventer: Holtgräve-orgel, Lebuïnuskerk

Het orgel van de Lebuïnuskerk van Deventer is een outsider. Het draagt niet de naam van een beroemde bouwer. Wie was die Johann Heinrich Holtgräve nou? Deze inwoner van Deventer kreeg de opdracht simpelweg omdat hij de goedkoopste was. In 1839 was zijn bouwsel af. Alhoewel: hij maakte voornamelijk gebruik van pijpwerk uit het eerdere orgel. Pas sinds de laatste restauratie (2015-2018) weten we echt hoe meesterlijk hij in recyclen was.

29. Den Bosch: grote orgel, Sint-Janskathedraal

In een kathedraal verwacht je een orgel dat je van je kerkbank blaast. Maar als je bij een concert in de Sint Jan van Den Bosch bent, kun je maar beter zorgen dat je zo dicht mogelijk bij het orgel zit: erg ver reikt  het niet. Toch is het instrument (1617, daarna zo vaak vertimmerd dat het niet de naam van één bouwer kan dragen) een must, want om te zien is het een van de mooiste ter wereld. Het weelderige houtsnijwerk vol details en de beelden in late renaissancestijl zijn om bij te watertanden. Neem een verrekijker mee. Of, beter, een hoogwerker.

Den Bosch: grote orgel, Sint-Janskathedraal. Beeld Eva Faché
Beeld Eva Faché
Beeld Eva Faché
Organist Véronique van den Engh aan de speeltafel in de kathedraal van Den Bosch. Beeld Eva Faché

28. Vlaardingen: Van Peteghem-orgel, Grote Kerk

Het mooiste orgel van het Rijnmondgebied? In Rotterdam zullen ze zeggen: dat van de Laurenskerk. Dat is immers het grootste van Nederland, een alleskunner. Ook in Maassluis hebben ze iets om mee te pronken. Welk ander orgel kan claimen dat het in een nummer 1-hit te horen is geweest? Mijn gebed van D.C. Lewis, opgenomen in de Groote Kerk, voerde in 1970 wekenlang de hitlijsten aan.

Maar de grootste schat van de regio met het netnummer 010, vinden we in de Grote Kerk van Vlaardingen. Het Van Peteghem-orgel stamt uit 1763. Het werd in 1819 aangekocht en kwam uit een gesloten abdij in Gent. Het klinkt glorieus en feestelijk, maar kan ook heerlijk knetteren: perfect voor slagveldverklankingen. Dit orgel verdient het om veel bekender te zijn dan het is. Gelukkig zijn er dankzij de onvermoeibare Aad Zoutendijk (79 jaar en sinds 1974 de vaste organist) veel gelegenheden om het te horen.

27. Zaltbommel: Wolfferts-Heijneman-orgel, Sint-Maartenskerk

Net als ‘Deventer’ is het orgel (1783) uit de prachtige Sint-Maartenskerk van Zaltbommel heel geschikt voor muziek van de vroege Romantiek, Mendelssohn bijvoorbeeld. Al wordt het net iets vaker gebruikt (of misbruikt) voor psalmomspelingen in bulderende registraties (YouTube staat er vol mee), met overmatig gebruik van de tremulant (het register dat een bibberend geluid voortbrengt). Maar als je een goede organist treft en je zit in een bank zo achterin, kan er een helende werking van dit orgel uitgaan.

Zaltbommel: Wolfferts-Heijneman-orgel, Sint-Maartenskerk. Beeld Eva Faché
Beeld Eva Faché
Beeld Eva Faché
Zaltbommel: Wolfferts-Heijneman-orgel, Sint-Maartenskerk. Beeld Eva Faché

26. Den Haag: Cavaillé-Coll-orgel, Waalse Kerk

Aristide Cavaillé-Coll (1811-1899) was met afstand de invloedrijkste orgelmaker van de 19de eeuw. De Fransman werkte onder meer aan het instrument van de Notre Dame (dat de brand gelukkig heeft overleefd) en de Saint-Sulpice (zijn meesterwerk) in Parijs. Cavaillé-Coll modelleerde het orgel naar het symfonieorkest. Een typische Cavaillé-Coll kan overrompelen, maar ook hemels zoemen. Hij leverde de blauwdruk van de katholieke klank, die er niet op gebrand is je te laten zingen, maar waarin het mysterie voorop staat.

In Nederland vind je maar enkele instrumenten uit zijn atelier. Wellicht zou het relatief kleine Cavaillé-Coll-orgel (23 registers, bouwjaar 1885) van de Waalse Kerk (Franstalige protestanten) aan het Noordeinde in Den Haag niet opvallen als het in Frankrijk zou staan, maar hier is het des te bijzonderder. Ook de Philharmonie in Haarlem is de trotse bezitter van een Cavaillé-Coll.

25. Den Haag: Bätzorgel, Lutherse Kerk

We blijven nog even in de Hofstad, want als we het Bätzorgel van de Lutherse Kerk overslaan, eindigen we als Johan en Cornelis de Witt. ‘Tante Bets’ wordt dit maaksel van Johann Heinrich Hartmann Bätz uit 1762 liefkozend genoemd. In de 19de eeuw werd het aangevuld door zijn kleinzoon, Jonathan Bätz, en later opnieuw. Het bijzondere is dat de veelzijdigheid die dat heeft opgeleverd, niet ten koste is gegaan van het karakter. Bach klinkt op deze tante even overtuigend als muziek uit de 19de eeuw.

24. Roermond: Robustellyorgel, Caroluskapel

We kwamen de naam Guillaume Robustelly in de vorige lijst al tegen: de Luikse orgelbouwer maakte het weergaloze orgel dat nu in Helmond staat. Het kleinere broertje in Roermond lijkt er niet heel erg op, maar is even sensationeel. Het werd gebouwd rond 1763 voor een kerk in het Belgische Eupen en in 2005 in de witte kas geplaatst van een orgel dat al in de Roermondse kapel stond. Het is aangevuld met nieuw pijpwerk en voelt desondanks lekker authentiek.

De kapel is sindsdien niet alleen een bedevaartsoord omdat in de muren de relieken worden bewaard van de Martelaren van Roermond (dertien geestelijken werden vermoord door de troepen van Willem van Oranje). Van heinde en verre komen orgelpelgrims voor die uitnodigende, soms nasale, maar altijd geaarde klank.

23. Wijk bij Duurstede: Kiespenningorgel, Grote Kerk

Onlangs werden de inwoners van Wijk bij Duurstede geschoffeerd door Femke Halsema. In een WhatsAppconversatie met minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) zei de burgemeester van Amsterdam dat ‘zo’n demonstratie (de Black Lives Matter-demonstratie op de Dam, red.) nou eenmaal niet plaatsvindt in Wijk bij Duurstede’.

De waarheid is dat Amsterdam mocht willen dat het Wijk bij Duurstede was. Dan had het tenminste nog een orgel van Albert Kiespenning. Die bouwer stond in nauw contact met Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621). Het instrument uit de Grote Kerk van Wijk dateert van ongeveer 1615 – en was dus een modern orgel gedurende de laatste levensjaren van Nederlands grootste componist.

Het is echt een cool ding. De kas is opgesierd met beeldjes die doen denken aan de ornamenten op VOC-schepen. Het orgel, in middentoonstemming, moest er grondig voor gerestaureerd worden, maar als je luistert, krijg je het gevoel dat iemand uit het verleden direct tot je spreekt. Zelfs de scherpste registers houden een warme, verleidelijke gloed.

Podcast en fietstocht

Radio 4-presentator Sander Zwiep en organist Matthias Havinga maakten onlangs de podcast Voor het orgel de kerk in. Het is een perfecte inleiding voor wie van orgels wil leren houden. Zelf een orgeltochtje doen? Fiets ons Ommetje door Noord-Groningen en volg de audiotour op volkskrant.nl/ommetjes. Wilt u een concert bezoeken bij u in de buurt, dan biedt orgelagenda.nl een handig overzicht.

22. Cuijk: Severijnorgel, Sint-Martinuskerk

Dan nu: het orgel van de neogotische Sint-Martinuskerk van Cuijk. Net als in Vlaardingen en Roermond, gaat het om een occasion van over de grens: het stond in een abdij in Luik. Het orgel dateert van omstreeks 1650 en is gebouwd door de Maastrichtenaar Andries Severijn. De klank? Alles tussen zwier en zwoel. En als het nodig is, kan dit orgel kwaken als een kikker.

21. Amsterdam: Vater-Müllerorgel, Oude Kerk

Een orgel uit Sweelincks tijd, staat er niet meer, maar gelukkig heeft de Oude Kerk van Amsterdam een imposant instrument uit de 18de eeuw. In 1726 voltooide Christian Vater hier zijn meesterwerk, maar al kort na de oplevering kwam het in gevaar omdat de kerktoren verzakte. Johann Caspar Müller ging ermee aan de slag, waardoor het sindsdien een dubbele naam draagt.

Na een restauratieproces van vier jaar werd het in mei 2019 weer in gebruik genomen. Liefhebbers klaagden daarna dat er zo weinig concerten waren. De installatie Poems for Earthlings van de Argentijnse kunstenaar Adrián Villar Rojas, die de kerk veranderde in een loopgravenparcours vol zandzakken, maakte concerten geven sinds december vrijwel onmogelijk.

20. Utrecht: Marcussenorgel, Nicolaikerk

In de jaren dertig van de 20ste eeuw kwam de Orgelbewegung op. De aanhangers keerden zich af van de grote, romantische, orkestrale orgels; ze lieten zich juist inspireren door instrumenten uit de tijd van Bach. Generaliserend: de ‘neobarokke’ orgels die hieruit voortkwamen, herken je aan de aanspraak van de pijpjes – alsof ze spugen. Je moest het orgel kunnen horen articuleren.

In het orgel van de Nicolaikerk in Utrecht werden de neobarokke beginselen naar een hoger plan getild. Het werd gebouwd door de Deense firma Marcussen & Søn en werd in gebruik genomen in 1957. Het is een sobere, retestrakke kas, van het type what you see is what you get. De klank is al even solide. Het instrument maakte zoveel indruk dat in vele nieuwbouwkerken kloontjes op zouden duiken. Ook typerend voor orgels van dit type, zijn de chamaderegisters: pijpen die naar Spaans model als trompetten de kerk in steken.

19. Leens: Hinszorgel, Petruskerk

Geheel in lijn met de tijdgeest heeft ook regionale spreiding een rol gespeeld in deze selectie, want we kunnen natuurlijk niet alleen maar orgels opnemen uit Groningen, de ultieme orgelprovincie en dus het grootste slachtoffer van deze al dan niet positieve discriminatie.

In Leens vinden we een orgel, voltooid in 1734, van Albertus Albertus Anthoni Hinsz. Dit instrument is zo groot dat het nauwelijks in de kerk lijkt te passen: het gevolg van een lange strijd in Groningen over wie het grootste orgel kon bouwen – het was Dubai in de klei. Het orgel oogt niet alleen machtig, zo klinkt het ook: krachtig en briljant. Wie het wil horen, moet wachten tot begin volgend jaar. Het orgel is gedemonteerd voor groot onderhoud. Hopelijk blaast het Beest van Leens (die bijnaam hebben we zelf verzonnen, maar neem hem vooral over) straks beter dan ooit.

18. Alkmaar: Van Covelensorgel, Laurenskerk

Sommige steden hebben meerdere toporgels in hun centrum staan, maar zeggen dat ze twee wereldberoemde orgels in één kerk hebben, kunnen ze alleen in Alkmaar. Het grote, barokke Van Hagerbeer-Schnitgerorgel van de Laurenskerk stond vorig jaar op de tweede plaats. Aan de noordzijde van het koor vinden we het Van Covelensorgel. Het stamt uit 1511 en is daarmee het oudste bespeelbare orgel van Nederland. Laat de lucht door de loden holpijpen stromen en waan je in de Renaissance.

17. Zutphen: Baderorgel, Walburgiskerk

Ze zijn in Zutphen iets te chic om massaal boze brieven te sturen, maar het viel er niet zo goed dat de trots van de Hanzestad in de top-15 ontbrak. Het Henrick Baderorgel uit 1643 heeft veel fans, en terecht. Organisten roemen de schoonheid van de prestanten, het milde, vocale karakter, de ingetogenheid. Aan de speeltafel is de ervaring wel heel anders dan in de kerk. Door de zwabbergalm klinken de slotakkoorden misschien prachtig, maar wat daaraan voorafgaat, is soms moeilijk vast te stellen.

16. Groningen: Schnitgerorgel, Der Aa-kerk

Loop je een organist tegen het lijf en weet je echt niet waar je het over moet hebben? Begin over de Der Aa-kerk in Groningen, en je bent zo een uur verder. Over geen orgel in Nederland zijn de meningen zo verdeeld.

De orgelgeschiedenis doet sowieso al vermoeden dat de kerk behekst is. In 1671 brandde hier een nog fonkelnieuw instrument af na een blikseminslag. In 1697 bouwde orgelhalfgod Arp Schnitger hier zijn grootste orgel in Nederland, maar al in 1710 werd het verwoest – de kerktoren stortte bij stil weer in. Meer dan een eeuw was er geen orgel in de Der Aa, tot in 1815 een andere Schnitger (1702) werd geplaatst, afkomstig uit de Groningse Academiekerk.

Wat zijn de klachten? Je kunt organisten horen mekkeren over hoe zwaar het instrument is om te bespelen, hoe weinig ruimte er is. Er is bij de verplaatsing wat origineel houtsnijwerk verloren gegaan. Maar vooral de toevoegingen uit de 19de eeuw maken de tongen los – over hoe het orgel gerestaureerd zou moeten worden (terug naar de staat uit de tijd van Schnitger, of juist conserverend?), werd zelfs een rechtszaak gevoerd.

Het 19de-eeuwse materiaal bleef behouden. De een vindt de achtvoets holpijp uit 1671 in combinatie met de uit 1858 afkomstige salicionaal (een sterk klinkend register dat een strijkinstrument nabootst) een ‘heerlijk zoet klankgebakje’ (echt gehoord), de ander ziet die combinatie van barok en romantiek als een klodder mayo op je foie gras. Hoe dan ook heeft het orgel veel te bieden: een terechte nummer 16. Groningen flikt het weer. Gefeliciteerd!

Groningen: Schnitgerorgel, Der Aa-kerk. Beeld Eva Faché
Beeld Eva Faché
Beeld Eva Faché
Organist Peter Westerbrink bespeelt het Schnitgerorgel van de Der Aa-kerk in Groningen. Beeld Eva Faché

En dit was de top-15 van 2019

1. Groningen: Hoofdorgel, Martinikerk

2. Alkmaar: Van Hagerbeer-Schnitgerorgel, Laurenskerk

3. Amsterdam: Hans Wolff Schonat-orgel, Nieuwe Kerk

4. Noordbroek: Schnitgerorgel, Hervormde Kerk

5. Leiden: Van Hagerbeerorgel, Pieterskerk

6. Kampen: Hinszorgel, Bovenkerk

7. Nijmegen: Königorgel, Stevenskerk

8. Helmond: Robustellyorgel, Sint-Lambertuskerk

9. Doesburg: Walcker-orgel, Martinikerk

10. Utrecht: Bätzorgel, Domkerk

11. Leeuwarden: Müllerorgel, Grote of Jacobijnerkerk

12. Haarlem: Müllerorgel, Grote of St. Bavokerk

13. Krewerd: bouwer onbekend, Mariakerk

14. Delft: Maarschalkerweerdorgel, Maria van Jessekerk

15. Waspik: De Crane-orgel, Hervormde Kerk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden