Nobelprijswinnaar José Saramago (87) overleden

In zijn romans kon Nobelprijswinnaar José Saramago, die vrijdag op 87-jarige leeftijd overleed, wat hem als politiek pamflettist nooit lukte: lezers de ogen openen.

In De Stad der blinden, de roman die Portugese schrijver José Saramago die waarschijnlijk meer dan een van zijn andere in zijn rijke oeuvre de Nobelprijs voor de Literatuur opleverde, in 1998,

wordt de mensheid getroffen door een mysterieuze oogziekte. Beroofd van leiders met zicht raakt de samenleving vergaand ontregeld. Al snel tuimelen de leden van de blind geworden mensheid in paniek over elkaar heen. Het is niet onwaarschijnlijk dat De stad der blinden doorslaggevend is geweest voor de toekenning van de Nobelprijs voor de Literatuur in 1998 aan de Portugese schrijver José Saramago. In deze roman wordt de mensheid getroffen door een mysterieuze oogziekte. Beroofd van leiders met zicht raakt de samenleving vergaand ontregeld. Al snel tuimelen de leden van de blind geworden mensheid in paniek over elkaar heen.

‘Al die mensen die door de recente financiële crisis beroofd raakten van hun zekerheden, die zijn als de blinden in de roman die op de tast reeds geplunderde winkels aandoen op zoek naar de laatste restjes eten’, schreef Saramago in 2008 in zijn blog op het internet.

Blogger

Daarmee was de Nobelprijswinnaar, die vrijdag op 87-jarige op zijn eiland Lanzarote overleed, zowel een der van de oudste als een van de beroemdste bloggers. Geen modern communicatiemiddel wilde hij schuwen om invulling te geven aan een levenslange missie: mensen de ogen te openen.

Maar hoe uitmuntend hij daar in zijn romans – poëtisch, allegorisch en vergaand imaginair – ook in slaagde, slaagde hij daar in zijn romans, poëtisch, allegorisch en vergaand imaginatief, vaak op uitmuntende wijze in, als journalist en non-fictie schrijver kon hij star en dogmatisch zijn. Deze stukken werden vaak alleen nog gered door zijn toon: humaan, begripvol en gespeend van arrogantie. ‘Hij was de eerste grote schrijver door wie ik me vanaf de eerste bladzijde gerespecteerd voelde’, zei zijn Spaanse vertaalster Pilar del Río, later zijn derde en laatste echtgenote. Gisteren overleed Saramago op 87-jarige leeftijd.

Voor José Saramago kwam de recente financiële crisis niet als een verrassing. Evenmin was hij verrast dat de 21ste eeuw met religieus geweld begonvan start ging. Geld en godsdienst zijn bronnen van ellende, is de boodschap die hij bijna driekwart eeuw in allerhande vormen heeft verwoord. Al die tijd was Saramago radicaal atheïst en overtuigd communist. Zelfs zijn Nobelprijs droeg hij op aan Fidel Castro. De tientallen miljoenen doden van de atheïstische communistische regimes brachten zijn overtuigingen geen moment aan het wankelen. Voor velen zal het een flinke smet blijven op zijn blazoen.

Wellicht was een van de redenen voor de rotsvastheid van Saramago’s rotsvaste overtuigingen was dat ze al zo hadden al vroeg wortel hadden geschoten. De schrijver Hij werd in 1922 geboren als José de Sousa in een straatarm daglonersgezin op het Portugese platteland. De toevoeging ‘Saramago’, de naam van een wild kruid en de roepnaam van zijn vader, belandde per ongeluk in de burgerlijke stand. Reeds Als kind vatte hij al een diepe afkeer op van grootgrondbezitters, industriëlen en met hen onder een hoedje spelende en katholieke geestelijken. Als tiener zag hij in de Spaanse Burgeroorlog hoe deze ‘kwade krachten’ gezamenlijk zegevierden.

Ondergronds

In het naoorlogse Portugal werd Saramago meerdere malen om politieke redenen ontslagen. Toen hij zich in 1969 aansloot bij de Communistische Partij van Portugal, opereerde deze nog ondergronds. In deze jaren schreef Saramago vrijwel alleen politieke commentaren, pamfletten en essays.

Als schrijver was hij een archetypische laatbloeier. In 1947 had hij op 25-jarige leeftijd een roman geschreven, maar was daarna was hij decennialang voornamelijk bijna alleen actief als journalist en vertaler. Pas na de Anjerrevolutie in het midden van de jaren zeventig besloot hij zich opnieuw aan de literatuur te wijden. In eigen land was hij in 1980 vrijwel direct succesvol met Opgestaan van de grond, een roman vol autobiografische elementen over het mensonwaardige bestaan van landarbeiders vol autobiografische elementen. Zijn internationale doorbraak volgde kort daarna met Memoriaal van het klooster.

Schrijver en bewonderaar Umberto Eco schreef over Saramago dat zijn romanpersonages in een belangrijk opzicht verschillen van de auteur: zij kunnen wel op wonderlijke wijze een uitweg vinden uit het doolhof en uitstijgen boven de aardse modder. Eén personage in De stad der blinden, de vrouw van de oogarts, behoudt wel haar zicht en wordt voor zowel voor zowel de blinden in het boek als de lezers van het boek een steun en toeverlaat. Aan de schrijver konden we ons ergeren, aan haar raken we gehecht.

De Portugese schrijver en winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur (1998) José Saramago en zijn vrouw (EPA) Beeld EPA
De Portugese schrijver en winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur (1998) José Saramago en zijn vrouw (EPA)Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden