profielRita Moreno

Niks was vanzelfsprekend in de grillige carrière van de Puerto Ricaanse actrice Rita Moreno

Rita Moreno als Anita in de film 'West Side Story' uit 1961. Beeld Getty
Rita Moreno als Anita in de film 'West Side Story' uit 1961.Beeld Getty

Hollywood deed de deuren nooit echt open voor Rita Moreno, zelfs niet na haar Oscarrol als Anita in West Side Story (1961). Nu is er Steven Spielbergs versie van de musical. Wederom met Moreno, die zaterdag 90 wordt.

Bor Beekman

‘En als laatste’, sprak Steven Spielberg (74), nadat hij de voltallige crew en cast van West Side Story had bedankt, voorafgaand aan de wereldpremière in New York, ‘mijn vriendin, mijn collaborateur, mijn executive producer, mijn Valentina, de enige echte… Rita Moreno!’

Shot van het publiek: de kleine vrouw met open mond in glitterjurk, haar handen triomfantelijk in de lucht.

Moreno wordt 90 deze week, ze is geboren in Puerto Rico op 11 december 1931, en overbrugt de zestig jaar tussen de eerste en de tweede verfilming van de musical West Side Story. In het origineel uit 1961 speelde ze de mondige Anita (‘Everything free in Amèrica!’, zong ze). Destijds was ze de enige Puerto Ricaanse actrice met een rol van enig belang. Nu speelt ze Valentina, de weduwe van de buurtdrogist, een nieuw toegevoegde rol.

‘Het is toch geen cameo?’, had ze gevraagd, enigszins achterdochtig. Nee, beloofde Spielberg, het ging om een echte rol, inclusief zangsolo. Later kwam daar de eretitel ‘executive producer’ bij. Dan was het goed, besloot Moreno. Al had ze, indien gewenst, ook nog wel een dansnummer aangekund: tijdens de repetities op de set bewoog ze kwiek mee.

Je kunt het vanzelfsprekend noemen, dat Moreno nu beide West Side Story’s verbindt, maar helemaal niks in haar grillige carrière was vanzelfsprekend. Het was ook niet Spielbergs idee om haar erbij te vragen, al liep de regisseur al decennialang rond met het plan voor zijn filmversie (en eerste musical). Evenmin was het een idee van diens scenarist, de beroemde Amerikaanse dramaturg Tony Kushner. Gelukkig is die getrouwd met filmjournalist Mark Harris, auteur van meerdere lezenswaardige filmboeken (o.a. Five Came Back: A Story of Hollywood and the Second World War). Wat je moet doen, adviseerde Harris, is speciaal voor Moreno een nieuw personage toevoegen: de Puerto Ricaanse weduwe van Doc, de drogist uit de eerste film.

Rita Moreno (89) bij de première van 'West Side Story' in New York. Beeld Getty
Rita Moreno (89) bij de première van 'West Side Story' in New York.Beeld Getty

Voor wie het origineel al even niet meer herzag: Docs drogisterij vormt de hangplek van de Jets, de straatbende die in oorlog verkeert met de Puerto Ricaanse Sharks. En die Jets vergrijpen zich in die drogisterij aan Anita, waarop zij betraand en verbeten de doem uitspreekt over Tony en Maria, de Romeo en Julia van West Side Story. Het was altijd Moreno’s stellige overtuiging dat deze scène haar de Oscar voor beste bijrol had bezorgd. Ze had nog langdurig gehuild op de set toen het erop stond. En nu speelde ze ’m nogmaals als Valentina, die plots getuige is van de aanranding van haar vroegere personage Anita, nu gespeeld door de 30-jarige Ariana DeBose.

‘Het kostte me die dag wel wat moeite om erin te komen’, erkent Moreno tijdens een digitale persconferentie. ‘Het was heel vreemd. Best creepy om die scène zo te doen met de nieuwe Anita.’

Spielberg, die naast Moreno zit: ‘Dat moment op zich had ook zomaar een aflevering van Black Mirror kunnen zijn.’

Ooit, dat kan bijna niet anders, komt iemand op het idee een musical te maken over het leven van Rita Moreno. Die musical zal Disney-idyllisch beginnen, in dat tropische en groene Puerto Rico: zie hoe de kleine Rita, dan nog Rosita Alvería geheten, blootsvoets over het ouderlijk erfje in Juncos struint met haar lievelingskip Puchito en babybroertje Francisco. Het verhaal neemt al snel een Dickensiaanse wending: moeder Rosa waagt de overtocht naar de Verenigde Staten op een gammele boot met een door stront en pis overstroomd onderdek, op zoek naar een beter bestaan. Ze neemt, na een Sophie’s Choice-achtige scène, enkel haar 5-jarige dochtertje mee. Broertje Francisco blijft achter bij vader Paco, hij zal z’n moeder en zus nooit meer zien.

In 1936 meren Rosa en Rosita aan in winters New York, waar ze intrekken bij ‘tante Titi’, met meerdere Puerto Ricaanse gezinnen en de nodige kakkerlakken. Op straat heersen de Ierse jeugdbendes, die de Spaanstalige migranten in hun buurt opjagen en voor ‘spic’ uitschelden: West Side Story avant la lettre. Een paar jaar later al is Rosita kostwinner, optredend in nachtclubs als minderjarig Spaans danseresje. Ook mag ze de Amerikaanse troepen toezingen op de kade, met een tooi als een fruitmand op haar hoofd, als de soldaten Europa gaan bevrijden van de nazi’s.

Rita Moreno in de nieuwe 'West Side Story'. Beeld Amblin Entertainment / 20th Century Studios
Rita Moreno in de nieuwe 'West Side Story'.Beeld Amblin Entertainment / 20th Century Studios

En dat is pas de eerste acte van Moreno de musical. Nog in het vat: haar beginjaren als ‘starlet’ en ‘arm candy’ in Hollywood, het eerste onderhoud met MGM-studiobaas Louis B. Mayer, die in het 16-jarige meisje wel een ‘Spaanse Elizabeth Taylor’ ziet. Romances zijn er ook, onder meer met de compulsief overspelige topminnaar Marlon Brando en de als sekssymbool verpakte doch bedeesde knuffelaar Elvis, zoals opgetekend in Moreno’s bestseller Rita Moreno. A Memoir uit 2013. Uiteraard besteedt de musical een scène of wat aan haar toetreden tot de EGOT-club, dat selecte groepje winnaars van een Emmy, Grammy, Oscar en Tony. Maar ook: de verkrachting door haar agent, of die eerste opmerking van Columbia-studiobaas Harry Cohn: ‘Je bent zeer neukbaar’. De illegale horror-abortus mag niet ontbreken – uiterst actueel in het huidige Amerika. Plus: de in Brando’s appartement ingenomen overdosis slaappillen (z'n assistent viel net op tijd binnen). En, als rode draad door de vertelling: de voortdurende frictie met de Hollywoodstudio’s, die Moreno zelfs na haar alom bejubelde rol in West Side Story maar niet uit de kaartenbak voor ‘etnische schoonheden’ wensten te tillen.

Weer bleef het aanbod beperkt tot het soort stereotiepe rolletjes dat ze al speelde in de jaren vijftig. Eerst om aan de bak te komen, vervolgens om aan de bak te blijven. De Tahitiaanse traktatie in Pagan Love Song (1950), de Birmese concubine in The King and I (1956), of – deze vervloekte ze het meest – de gedienstig kroelende ‘sexy indiaan’ Honey Bear in The Yellow Tomahawk (1954). ‘Wat moet ze?’, schampert de cowboyheld (ster Rory Calhoun). ‘Mij’, zegt z’n besnorde kompaan, die Honey Bear met een pets op de billen wegstuurt. Zo ging dat in het Wilde Westen van de jaren vijftig.

In de zeven jaar na haar Oscar voor West Side Story nam Moreno geen enkele rol aan, omdat er eenvoudigweg niks goeds tussen zat. Op haar 30ste teerde ze al op gastoptredens in televisieseries, de reddingsboei voor acteurs op weg naar de uitgang. Maar Moreno veerde altijd weer op. Decennia later pas speelde ze haar sterkste dramatische rol als geestelijk werker en non in de langlopende gevangenisserie Oz, een vroege hit van de betaalzender HBO. Ook bood ze zich aan bij Jim Henson, om haar talent als entertainer te etaleren bij Sesamstraat en de Muppets. Advies aan de Joop van den Ende-achtigen: haar muzikale duet met Muppet-drummer Animal kun je zo één op één overnemen in die eventuele Moreno-musical.

Rita Moreno met Animal van de Muppets. Beeld
Rita Moreno met Animal van de Muppets.

Toen ze in 1962 het beeldje won voor haar spel als Anita, had Moreno niks voorbereid. Dat zeggen er wel meer, maar zij bewees het ook: ‘Ik kan het niet geloven!’ riep ze in de microfoon, ‘en daar laat ik het bij!’ – een van de kortste speeches in de Oscargeschiedenis.

Zoals dat hoort, speculeerde filmblad Variety deze week alvast over Moreno’s kansen bij de eerstvolgende Academy Awards. Moreno is al zestig jaar de enige latina-actrice die ooit een Oscar won. Mocht ze weer genomineerd worden voor West Side Story, andermaal in de bijrolcategorie, dan is ze meteen ook de alleroudste genomineerde ooit.

Vraag van een van de digitaal aanwezige journalisten, bij de persconferentie op afstand: of Moreno het gevoel had dat ze met deze film ‘de toorts’ doorgaf aan een nieuwe generatie?

‘De toorts doorgeven’, antwoordt de actrice, ‘dat klinkt mooi. Eh, het was niet makkelijk. Ik bedoel: ik ga niet zeggen dat ik niet jaloers op ze ben.’

Schalkse lach: ‘Dat zou een verdomde leugen zijn. Ik zou willen dat ik weer jong was, en het allemaal nog eens over mocht doen.’

Steven Spielberg bij de Europese première van 'Ready Player One' in Londen in 2018. Beeld Dave J Hogan/Getty
Steven Spielberg bij de Europese première van 'Ready Player One' in Londen in 2018.Beeld Dave J Hogan/Getty

DOCUMENTAIRE OVER RITA MORENO

Naast Steven Spielbergs West Side Story, komt deze week ook Rita Moreno: Just A Girl Who Decided to Go For It uit (te zien bij Pathé Thuis). De documentaire uit 2021 doorloopt het leven van de in Puerto Rico geboren actrice, die (bijna 90) nog gewoon zelf naar de set rijdt van haar huidige sitcomreeks One Day At A Time , waarin ze de matriarch speelt van een Cubaans-Amerikaanse familie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden