Niks beschaving, alles voor de macht

Op de vooraf geplande dag, 24 augustus, in het jaar 410 stormde een bende van Visigoten via de Porta Salaria Rome binnen....

Han van Gessel

Fik Meijer, hoogleraar oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, vertelt in Macht zonder grenzen – Rome en zijn imperium het hele verhaal van de opkomst en ondergang van het Romeinse rijk met een bruisend enthousiasme. ‘De inwoners ervoeren de inval van de Visigoten als hét dieptepunt uit de geschiedenis van hun stad, ook al duurde de bezetting maar drie dagen. De machtige hoofdstad van een wereldrijk, die achthonderd jaar onbedreigd was geweest, was ten prooi gevallen aan barbaarse troepen.’

Het was uit met de onbegrensde geldingsdrang van het politiek-militaire ‘beschavingsoffensief’, dat de halve wereld eeuwenlang onder goede en slechte heersers en keizers in zijn greep had gehouden. Onherroepelijk doemen parallellen op uit de wereldgeschiedenis. Duitsers, Russen, Engelsen, Amerikanen – zij allen hadden (hebben?) dromen over hun ‘beschavingsoffensief’ en hun wereldrijk.

De geschiedenis van Rome, zo laat Fik Meijer zien, toont aan dat een van oorsprong boerse bevolking zich stap voor stap kan laten verleiden tot gebiedsuitbreiding, machtsusurpatie en tot slot algehele overweldiging. Niks beschaving. De Romeinen waren de baas, en dat wilden ze laten weten ook.

Fik Meijer is een verhalende historicus, in de mooie traditie van Barbara Tuchman, Simon Schama en Johan Huizinga. Het verhaal over de opkomst en neergang van Rome is al vele malen verteld (te beginnen bij Edward Gibbon), maar hij voegt er nog wel iets aan toe. Hij concentreert zich volledig op het politiek-militaire complex en maakt daarbij ook dankbaar gebruik van zijn scheepvaartkundige kennis.

De kern van zijn verhaal ligt in het concept van de ‘rechtvaardige oorlog’. De Romeinen wilden nooit toegeven dat zij bezig waren met ‘een welbewust gekozen agressieve politiek’. Dat was hun eer te na. Zij gooiden het altijd op rare vreemdelingen (met of zonder olifanten), verbroken bondgenootschappen en in gevaar gebrachte grenzen. De Muur van Hadrianus in Schotland is daar een voorbeeld van, plus de Rijnlinie in het Germaanse gebied.

De omslag kwam toen de Grieken nadrukkelijk in het Romeinse stadsbeeld kwamen. Dat was in de eerste eeuw voor Christus, de eeuw van de burgeroorlog met Pompeius, Caesar, Marcus Antonius, Crassus en uiteindelijk Octavianus (Augustus). ‘Het was een onstuitbaar, onomkeerbaar proces, dat niet door iedereen met even groot enthousiasme werd gevolgd.’

De Romeinen hadden het moeilijk met de integratie van talloze vreemdelingen die op hun welvarende, werk verschaffende en weldoorvoede gebied afkwamen. Fik Meijer: ‘Steeds vaker wees men met de beschuldigende vinger naar vreemdelingen. De tolerantie, die de Romeinen zo lang aan de dag hadden gelegd, werd allengs minder en maakte plaats voor wrevel. (...) Het was de omgekeerde wereld. Niet de vreemdelingen pasten zich aan de Romeinse maatschappij aan, maar de Romeinen namen allerlei vreemde gewoonten en gebruiken van hen over.’

Het verhalende karakter van Fik Meijers geschiedenis komt het best tot uiting in de keuze van zijn citaten. Bekende Romeinse historici (Livius, Sallustius, Suetonius, Tacitus) waren allemaal propagandisten: ze moesten voor hun eigen hachje vrezen als ze hun keizer niet naar de mond praatten. Maar tussen de regels door valt ook hun kritiek te lezen. Veel boeiender is te lezen hoe vrijwel onbekende historici uit die tijd over de wederwaardigheden schreven. Dat laat Meijer ook zien aan de hand van tal van intrigerende fragmenten.

De geschiedenis van Rome beschrijven is één, het verhaal van de hele klassieke oudheid is twee. Dat doet de Engelse oud-historicus Robin Lane Fox (New College, Oxford) in The Classical World – An Epic History from Homer to Hadrian. Hij is, net als Fik Meijer, een rasverteller. In prachtig Engels verhaalt hij meeslepend over alles wat met de klassieke oudheid te maken heeft. Daarbij schuwt hij de persoonlijke noot en licht ironische tongue-in-cheek-opmerkingen niet.

Bij het grote publiek verwierf Lane Fox vooral bekendheid door zijn biografie van Alexander de Grote (1973). Hij werd op grond daarvan door de Amerikaanse filmregisseur Oliver Stone gevraagd als adviseur bij de verfilming van het levensverhaal van Alexander de Grote in de jaren negentig en mocht uit dank daarvoor even in beeld komen, als figurant. Daarnaast heeft hij boeken op zijn naam staan over onder meer de Bijbel (The Unauthorized Version: Truth and Fiction in the Bible) en de opkomst van het christendom (Pagans and Christians).

The Classical World bevat voor degenen die een beetje thuis zijn in de klassieke wereld, veel bekende kost. Toch zullen ook zij onherroepelijk in het verhaal worden meegezogen. Robin Lane Fox slaagt erin zijn lezers van begin tot eind bij de les te houden. Dat doet hij door zijn relaas te doorspekken met saillante petites histoires en vooral met vaak briljant geschreven portretschetsen van de voornaamste hoofdrolspelers in zijn vertelling (Perikles, Alexander, Caesar, Augustus), tot en met die van de belangrijkste klassieke geschiedschrijvers (Thukydides, Plinius, Suetonius, Tacitus).

Robin Lane Fox (1946) heeft veel van zijn inzichten ontleend aan belendende wetenschappen. De sociologie is hem behulpzaam geweest bij zijn beschrijvingen van de positie van aristocraten, vrouwen en slaven in de verschillende maatschappijtypen die in de door hem beschreven duizend jaar de revue passeren. In zijn portrettering van de protagonisten op het antieke schouwtoneel zit een flinke scheut psychologie. En bij de economie speelt hij leentjebuur als hij het bijvoorbeeld heeft over de tinwinning in Athene en de graanvoorziening in Rome.

Vanuit historisch-wetenschappelijk oogpunt bewandelt hij traditionele paden. Athene en Rome zijn de middelpuntvliedende krachten van waaruit de loop der dingen wordt bekeken. Maar hij laat het daar niet bij. De klassieke oudheid omvat veel meer. Dat leidt tot boeiende expedities naar omringende culturen, zoals in Azië, Egypte, het Midden-Oosten en West-Europa. Opmerkelijk is dat hij zijn epos laat eindigen bij Hadrianus, terwijl traditioneel het jaar 476 (val van het West-Romeinse rijk) als eindpunt wordt gemarkeerd. Volgens hem belichaamt de globetrotter Hadrianus als geen ander het eindpunt van het ware klassieke tijdperk.

The Classical World is een rijk boek. Geen boek om in één ruk van A tot Z uit te lezen, wel een boek om hier en daar naar eigen voorkeur in te grasduinen. Robin Lane Fox smeedt alles in een vloeiende lijn aaneen.

Fik Meijer: Macht zonder grenzen – Rome en zijn imperium. Athenaeum-Polak & Van Gennep; 400 pagina’s; ¿ 19,95. ISBN 90 253 3422 9.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden