Nightingale haatte haar legende

TIJDENS DE Krimoorlog van Engeland en Frankrijk tegen Rusland (1854-1855) ging in het enorme en enorm smerige legerhospitaal in Scutari - tegenover het huidige Istanbul in Aziatisch Turkije - hoofdzuster Florence Nightingale troostend en pijnen verzachtend rond tussen dicht opeengepakte soldaten, van wie tientallen de volgende ochtend niet zouden halen....

Jan Joost Lindner

'A lady with a lamp', bezong de Amerikaanse dichter Henry Longfellow haar. Soldaten schreven naar huis dat ze haar schaduw wel wilden kussen. In Engeland werd ze op slag legendarisch. Een groot bedrag werd ingezameld om haar een verpleegstersopleiding te laten beginnen.

Florence Nightingale ging haar legende van Scutari haten. Ze kreeg wroeging over haar rol en verweet zichzelf dat ze het onnodige sterven van duizenden Britse soldaten niet had voorkomen. Anderhalf jaar na het einde van de Krimoorlog stortte ze in. Ze bleef elf jaar bedlegerig. Met tegenzin verbond ze haar naam aan de verpleegstersopleiding, maar het duurde lang voordat ze zich daadwerkelijk inzette. De roemruchte verpleegster werd een tragische figuur, die veel vertrouwen in haar (nog zo nieuwe) beroep had verloren.

Hugh Small heeft, in zijn eerste boek, vooral die tragische Nightingale belicht. Hij werkt voor een mondiaal adviesbureau voor ondernemingen en heeft in zijn vrije tijd diepgaande (archief)studie verricht naar de pionierende verpleegster. Het resultaat mag er wezen. Het is weliswaar geen biografie, maar wel een aanvulling en correctie op de vele, meestal te zoetsappige, biografieën.

Small heeft vooral de instorting van Nightingale in augustus 1857 grondig onderzocht en noemt als vermoedelijke hoofdoorzaak een vreselijk zelfverwijt. Hij heeft zo het beeld van Nightingale drastisch bijgewerkt. Wellicht al te uitbundig, maar het resultaat is in ieder geval boeiend en zeer leesbaar. Hooguit zouden, voor de minder ingevoerde lezer, wat meer chronologie en alledaagse feitjes wenselijk zijn geweest.

Small is niet wars van forse uitstappen. Hij laat zien hoezeer Nightingale en veel medestanders aanvankelijk falen in hun streven naar hygiënischer levensomstandigheden in de Londense sloppen ten tijde van de eerste industriële revolutie. Er was in die tijd een Engelse idealist die persoonlijke hygiëne bij wet wilde afdwingen. Hij werd weggehoond.

Nightingale verrichtte baanbrekend werk. Engeland kende geen nonnen die zieken verzorgden, zoals Frankrijk en Ierland. Ziekenhuizen werden afgewezen als arbeidsplaats voor vrouwen wegens alcoholische en seksuele risico's. Een groot ziekenhuis in de buurt van het front tijdens de Krimoorlog was al erg nieuw en een verpleegsterspeloton van (oorspronkelijk) 38 vrouwen nog meer. Nightingale, van huis uit bevriend met liberale regeerders, kreeg de - straffe - leiding en bewaarde de sleutel van de verpleegstersvertrekken onder haar hoofdkussen. Van het verband tussen hygiëne en sterfte had ze toen nog geen benul.

Met de mannelijke medische staf, vaak dronken en diefachtig en vol minachting voor de gewone soldaten, kreeg ze herhaaldelijk ruzie. Ze bewerkstelligde dat er postkantoren kwamen, zodat de zieke soldaten veilig hun geld naar huis konden sturen, in plaats van drank te kopen. Met een journalist ging ze Turkse zeep en medicijnen kopen, want die van het leger waren niet aangekomen.

In de Krimoorlog leden velen aan scheurbuik, terwijl voorraden citroensap in nabije pakhuizen lagen. De hele logistiek van die (toch al vermijdbare) oorlog was beroerd. In Scutari stierven de gewonde soldaten gedurende de eerste koude winter (1854) als vliegen. Pas in de tweede oorlogswinter ging het een stuk beter. Smalls beschrijvingen van het hospitaal in Scutari zijn huiveringwekkend. Van de zoete legende blijft weinig over.

Een interessant en evenzeer grimmig onderdeel van het boek is de Londense naoorlogse politieke strijd, over het hoofd van Nightingale heen. Lord Palmerston, bekend als losbol en cynicus, bleek als premier meer visionair dan Gladstone en koningin Victoria, vooral op medisch gebied. Hij probeerde de legerleiding aan te klagen wegens vergaande incompetentie, maar die liet zich met behulp van Victoria 'vrijspreken'. Alle beschuldigden werden gepromoveerd.

Gesterkt door grote verkiezingswinst begon Palmerston opnieuw, en nu omzichtiger. Hij wilde het leger hervormen, met name ook wat medische zorg en hygiëne betreft. Nightingale, terug in Engeland en overal gevierd, was daarbij vooral het uithangbord. In haar naam moest de legerleiding worden aangevallen en onder politieke controle geplaatst, en moesten hervormingen worden afgedwongen.

Maar Nightingale zelf veranderde van gedachten, gekweld door de vele onnodige doden van de eerste oorlogswinter. Pas geleidelijk begreep ze, geholpen door de beste medische statistici van haar tijd, dat het smerige en overvolle hospitaal van Scutari zelf de grootste oorzaak was. Zij zelf had zonder het te weten de (partiële) leiding van een doodsfabriek.

Nightingale's groeiend besef van eigen falen wordt in dit boek aangrijpend beschreven. Zij ging haar legende haten en ontvluchtte elk eerbetoon. Ze stemde in met het vertrouwelijk houden van haar rapport over Scutari, maar liet dat later wel in ruime kring circuleren. Velen hebben geweten van haar tragiek, maar weinigen hebben erover geschreven. Wilde men het volk de legende niet afnemen? Latere boeken gingen vooral over Nightingale's hervormende prestaties.

Die waren er, aldus Small, maar moeten ook niet overdreven worden. Toen zij in 1857, 37 jaar oud, een zo sterk (en overdreven) besef van haar eigen mislukking als verpleegster kreeg, 'stierf een groot deel van haar', aldus Small. Maar niet de bevlogen actievoerster. Vanuit haar ziekbed schreef ze talloze brieven, vooral ter bevordering van de hygiëne. De Britse kazernes hebben ervan geprofiteerd.

In haar latere leven (ze werd 90) begon de diepgelovige Nightingale te geloven dat de verschrikking van Scutari hoorde bij Gods Plan om de wereld gezonder te leren leven. Ze schreef curieuze religieuze traktaten, maar ook de bestseller Notes on Nursing. Haar naam, niet de kwaliteit van dit geschrift, was de oorzaak van het succes.

Het was eigenlijk een pamflet tegen ziekenhuizen, en dat uit de pen van de bijna zinnebeeldige verpleegster. Ziekenhuizen zijn verzamelplaatsen van bacteriën en het is veel beter als zieken thuis worden verpleegd in een schone omgeving. Maar het zal wel het jaar 2000 worden voor het zover is, schreef Florence Nightingale in 1860.

Niet dus en nog steeds zijn ziekenhuisbacteriën een groot probleem.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden