Nieuws van weleer

ER ZIJN, denk ik, maar weinig radioverslaggevers in wier nieuwsberichten je zestig jaar na dato nog geïnteresseerd zou kunnen zijn, laat staan dat je hun verzamelde verslagen nog zou willen lezen....

In This is Berlin zijn de transcripten gebundeld van alle berichten die hij in die twee jaar voor de CBS-microfoon heeft uitgesproken, en dat zijn er bijna driehonderd geweest, want zon- en feestdagen en een paar verlofweken daargelaten meldde hij zich vrijwel elke dag. Niet steeds uit Berlijn trouwens. Hij was in München op het moment dat Chamberlain en Daladier er Tsjechoslowakije cadeau gaven in ruil voor

'peace in our time'. Hij deed verslag van de Duitse intocht in Sudetenland. Hij reisde half augustus 1939 naar Gdynia en Danzig om de stemming te peilen onder de Polen, die toen nog op een mirakel hoopten. Hij was een jaar later in Parijs getuige van de Duitse overwinningsparade over de Champs Elysées, en in Compiègne van de Franse capitulatie.

Al die tijd bleef z'n berichtgeving strikt neutraal, wat hem als buitenlands correspondent in een door Goebbels' Propagandaministerium gecontroleerd land natuurlijk geraden was - zonder censuur ging geen zin de ether in, en voorzover hij de censuur had kunnen of willen ontduiken, riskeerde hij onmiddellijke uitzetting - maar die ook strookte met zijn journalistieke opvattingen: hij rapporteerde 'without fear or favor', hij deed uit de doeken wat hij wist, en het oordeel liet hij aan z'n Amerikaanse luisteraars over.

Hij wist veel, want hij was wat je noemt een goed ingelichte correspondent, gewapend met een netwerk van informatiebronnen. Hij wist gewone Berlijners even gemakkelijk in het café te vinden als Göring op een cocktail-party bij de Sovjet-ambassade; het Molotov-Ribbentrop-pact vigeerde nog volop, zolang Berlijn z'n standplaats was. Hij was niet piepjong meer (36), had voor de Chicago Tribune al jarenlang in Europa gewerkt, was getrouwd met een Oostenrijkse, sprak vloeiend Duits en Frans, had nauwgezet de opkomst van Hitler en de nazi-partij gevolgd, kende de ins en outs van de Europese diplomatie uit het interbellum. Voor miljoenen Amerikanen die 's avonds op hem afstemden, was het oude werelddeel een onbegrijpelijke lappendeken van volkeren, sentimenten en staatsvormen die mekaar permanent naar het leven stonden, en die het beeld bevestigden van een chaotisch en verloren continent waarmee je in New York of San Francisco maar beter niets te maken kon hebben.

Shirer bracht orde in de chaos, en met behoud van al z'n omzichtige onpartijdigheid bereidde hij z'n luisteraars ongemerkt voor op wat onvermijdelijk ook voor de Verenigde Staten in het vat zat. Het woord dictatuur heeft hij voor de radio nooit uitgesproken, maar ze hoefden in Amerika niet eens argusoren te hebben om te begrijpen dat Hitler een dimensie ernstiger was dan een zoveelste Europese potentaat.

Bij alle 'objectiviteit' die hij bleef bewaren, sloop in z'n verslagen van de Duitse Blitzkrieg in de maanden mei, juni en juli 1940 een element van verbijstering binnen over de doelmatigheid van een vernietigingsmachinerie die niet ongestraft haar gang mocht blijven gaan. Zijn berichten uit Berlijn - 'Good evening, America, this is William L. Shirer in Berlin' - moeten het nodige hebben gedaan om z'n tot isolationisme geneigde landgenoten op andere gedachten te brengen, en Roosevelt zal hem er dankbaar voor zijn geweest.

In veel opzichten berichtte hij als over wezens en situaties 'from outer space' - wat Duitsers en Europeanen in de meeste Amerikaanse ogen natuurlijk ook waren. Hij vertelt dat zulke elementaire consumptieartikelen als zeep, een paar sokken en een bord warm eten in het restaurant gerantsoeneerd zijn. Dat Gone with the Wind en Citadel (van nota bene de Engelse auteur Cronin) in de eerste oorlogswinter de best verkochte romans in de Berlijnse boekhandel zijn (op de voet gevolgd 'door een boek van een Noorse schrijver, getiteld The Worlds Sing Eternally, wat natuurlijk de Woods had moeten zijn. En dat het koud is, maar dat hij daarover niet in detail mag treden, want meteorologische bijzonderheden zijn taboe: daar zouden Engelse vliegers hun voordeel mee kunnen doen.

Als er nieuws is, wordt dat secuur gemeld. We komen alsnog het 'Venlo-incident' tegen, de gezamenlijke vredesoproep van koningin Wilhelmina en koning Leopold, de achtervolging van het Duitse slagschip Graf Spee, de redevoeringen van Hitler.

In de maanden tussen oktober 1939 (Polen veroverd) en mei 1940 (de maanden van de 'phoney war') moet Shirer het voornamelijk hebben van simpele berichten uit de samenleving, waarin hij heel gedoseerd, maar daarom niet minder duidelijk, ook aandacht besteedt aan het lot van de Duitse, de Oostenrijkse en later de Poolse joden.

Wat opvalt is de variabele lengte van zijn radiopraatjes. Televisieverslaggevers van CBS, NBC en ABC moesten zich later in Vietnam strikt houden aan hun 'One-ten' - een stand-upper van precies één minuut en tien seconden (inclusief het beeldmateriaal) - en geen seconde langer, anders werden ze er voor de reclame uitgedraaid. De routiniers hoefden er ten slotte niet eens meer hun chronometer bij te houden: de één-tien zat in hun bioklok.

Shirer mocht redelijk z'n gang gaan. Gemiddeld duurden zijn uitzendingen een minuut of vier, maar als er weinig te melden viel, hield hij het bij twee, en een enkele keer kon het uitlopen tot bijna een kwartier. Er zijn een paar fascinerende dubbelgesprekken in de bundel opgenomen, die hij vanuit Berlijn (één keer vanuit Amsterdam!) met Ed Murrow in Londen voerde: toen nog neutrale Amerikanen over twee belligerente hoofdsteden.

Wat Shirer al die tijd tussen de regels, en soms met gebruikmaking van typische Amerikanismen die de Duitse censor niet kende, had kwijt gekund, leek in december 1940 voorbij. 'Een nieuwe censor', meldde hij z'n chef in New York, 'staat naast me als ik achter de microfoon zit, en op m'n stembuigingen, m'n ironische toon, m'n pauzes, et cetera. Ik kan uiteindelijk alleen nog maar officiële leugens vertellen, of niks meer.' Van de vier Amerikaanse collega's die bij het begin van de oorlog in Berlijn werkten, waren er al twee uitgewezen, de beide anderen stonden op het punt te vertrekken, en zelf had hij aanwijzingen dat de Gestapo hem volgde, onder andere vanwege z'n korte verlof-uitstapjes naar Zwitserland.

Hij had graag nog een andere Europese standplaats gewild - maar waar?

'Europa wordt volledig door de Duitsers beheerst. Ik heb gezien dat zelfs het meest onschuldige radioverslag in Portugal onmogelijk is, en hetzelfde geldt voor Vichy, Genève, Boedapest en Stockholm. Voor mijn soort verslaggeving kun je hier nergens in Europa meer terecht.'

Zo verdween 'the voice of America' uit Berlijn, en uit Europa.

Kort daarna kreeg Shirer ruzie met Ed Murrow en CBS - en in de rest van z'n lange leven (hij werd 90) heeft hij de boeken geschreven (The Rise and Fall of the Third Reich onder andere) waarvoor hij als radioverslaggever zelf de eerste bouwstenen had aangeleverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.