Nieuwe gelijkheid volgens oud ideaal

Eigenlijk is de keuze simpel. De komende verkiezingen gaan tussen links en rechts, met als inzet klassieke opvattingen over rechtvaardige gelijkheid en rechtvaardig verschil....

De terugkeer van sociaal-economische thema’s in de verkiezingscampagnes maakt dat de bundel Gelijk – Over de noodzakelijke terugkeer van een klassiek ideaal perfect op zijn plaats valt. De samenstellers maken ook een duidelijke keuze. Maar zij doen dat op een manier die het traditionele linkse gelijkheidsdenken overstijgt: ‘laten we vormen van gelijkheid voortbrengen die een wereld van verschil maken’. Het boek bewijst eens temeer dat links verre van leeg is, en dat de klacht van voormalig intellectueel Balkenende over ‘de angstwekkende stilte’ en het gebrek aan politiek engagement bij de Nederlandse intelligentsia een benauwde bijziendheid verraadt.

Hoewel we nog niet te maken hebben met ‘Franse toestanden’, bereiken ons uit sociologenland steeds vaker alarmerende berichten dat ook in Nederland de emancipatiemachine hapert. Het verband tussen sociale afkomst en maatschappelijk succes wordt niet zwakker maar juist sterker. De sociale mobiliteit stokt en de segregatie neemt toe, met als gevolg dat – om een woord te gebruiken dat tegenwoordig geheel uit de gratie is geraakt – de klassentegenstellingen zich verscherpen. Achterstanden die al lang voor het begin van de schoolloopbaan zijn opgelopen, kunnen niet of nauwelijks worden ingehaald. De ongelijke verdeling van werk, inkomen, opleiding, gezondheid en veiligheid stapelt zich op en zet zich ook erfelijk vast.

De metafoor van de maatschappelijke wedloop is natuurlijk niet onschuldig (iedereen moet rennen), maar brengt het sociale dilemma wel helder in kaart. Wat is een eerlijke race? Moeten we allemaal samen over de eindstreep komen? Geef je ieder gelijke startkansen zonder je verder met de race te bemoeien, of geef je extra duwtjes aan degenen die niet zo hard vooruitkomen? Hoe om te gaan met het feit dat kinderen van de rijken en hoogopgeleiden in startpositie al vlak bij de finishlijn staan? En dat kinderen uit kansarme milieus minstens tweemaal tot driemaal zo hard moeten rennen als anderen?

Gelijkheid is uit, verschil maken is in. De ene na de andere politicus wil de ‘verstikkende gelijkheidsdeken’ van het Nederlandse ledikant wegtrekken. Adviesrapporten als Verschil maken van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling en Verschil moet er zijn van de Raad voor het Openbaar Bestuur buitelen over elkaar heen. Als het begrip gelijkheid valt, is het adjectief ‘doorgeschoten’ nooit ver weg. Gelijkheid wordt vooral geassocieerd met verstarring, verplatting, staatsdwang en afhankelijkheid. Voor het bevorderen van ambitie, excellentie, dynamiek en groei zijn juist grotere verschillen nodig, met name grotere inkomensverschillen. Alleen dan worden mensen immers geprikkeld om ‘verschil te maken’ en ‘het beste uit zichzelf te halen’.

De nieuwe ongelijkheid volgt voor een deel uit een nieuwe, meritocratische manier van denken over gelijkheid. Op allerlei terreinen (onderwijs, arbeidsmarkt, gezondheidszorg) is een verschuiving zichtbaar van het streven naar gelijke uitkomsten naar gelijkheid van startkansen. Overal breekt het zogenoemde ‘bodem-denken’ door. In het inkomensbeleid gaat het bijvoorbeeld steeds minder over nivellering en steeds meer over wat als een aanvaardbaar minimum kan gelden. Boven dat minimum zijn ongelijkheden legitiem. Daarmee verschuift ook de waardering voor de ‘eigen verdienste’: inkomens worden bijvoorbeeld meer dan voorheen gezien als een uitdrukking van individuele prestaties.

Maatschappelijk succes (of falen) wordt toegeschreven aan een eigen keuze, eigen talent, eigen ambitie en eigen inspanning (of het gebrek eraan). Er is minder noodzaak om achterblijvers te compenseren, die hun achterstand immers voornamelijk aan zichzelf te wijten hebben.

Die denkwijze leidt tot een dramatische individualisering van noties als die van prestatie, verdienste, schuld en verantwoordelijkheid. Zij verschuift de balans tussen lot en wil: tussen datgene wat mensen te danken of te wijten hebben aan de sociale omstandigheden, en datgene wat zij zelf (denken te) hebben gedaan en gemaakt.

Het linkse sociologisme, dat geneigd was om voorsprongen én achterstanden vooral toe te schrijven aan het sociale milieu, met als risico een verlammend slachtoffer- of zieligheidsdenken, moet tegenwoordig plaatsmaken voor zijn volstrekte tegendeel: een doorgeschoten voluntarisme dat alle verdienste, verantwoordelijkheid en schuld bij het succesvolle of falende individu legt. Het natrappende neoconservatisme van Theodore Dalrymple is daar het schrijnendste voorbeeld van.

De auteurs van Gelijk keren zich terecht tegen deze voluntaristische versmalling en de sociologische blindheid die zij met zich meebrengt. In verschillende hoofdstukken onderzoeken zij gedetailleerd zes beleidsterreinen: onderwijs, inkomen en arbeidsmarkt, gezondheidszorg, veiligheid, openbaar bestuur en de internationale arena. Sommige hoofdstukken zijn sterker dan andere, maar het gezamenlijke beeld dat ontstaat is helder en verontrustend. Een nadeel is dat systematische aandacht voor de machtsvorming en machtsverdeling, bijvoorbeeld voor de verwevenheid tussen bestuurlijke en economische elites in Nederland, ontbreekt. Ook onderwerpen als huisvesting, media, mobiliteit (het gelijke recht om in de file te staan) en milieu worden node gemist.

In hun modernisering van het gelijkheidsideaal volgen de auteurs vooral het spoor van de Amerikaans-Indiase econoom-filosoof Amartya Sen, die met zijn capability approach een nieuwe balans probeert te vinden tussen materiële kansengelijkheid en individuele keuzevrijheid, en tussen egalitaire en liberale verdelingsprincipes. ‘Gelijkheid van mogelijkheden’ houdt in dat iedereen maximaal in staat wordt gesteld om zijn levensvoorkeuren te volgen en gewenste maatschappelijke posities te bereiken. Enerzijds wordt zoveel mogelijk compensatie geboden voor ongelijkheden waar men niets aan kan doen, en worden onverdiende voordelen afgeroomd. Anderzijds wordt meer ruimte gemaakt voor eigen verdienste en eigen verantwoordelijkheid, omdat alleen die kansenverschillen worden gecompenseerd die niet het resultaat zijn van eigen keuzes.

Deze ‘sociale meritocratie’ (niet een term van Sen zelf) is in feite een eigentijdse versie van het visioen van sociaal-democratische intellectuelen als Menno ter Braak en Jacques de Kadt uit het midden van de vorige eeuw: gelijkheid van materiële kansen ten dienste van de ontplooiing van ongelijke persoonlijkheden. De Kadt definieerde het socialisme als ‘de grootst mogelijke geestelijke ongelijkheid bij de grootst mogelijke materiële gelijkheid’. In die zin gaat het om de heruitvinding van een klassiek ideaal voor een tijdperk waarin de individualiteit mede door het succes van de sociaal-democratie zelf verder tot bloei is gekomen.

De harde meritocraten van rechts geloven dat de beste manier om de armen te helpen is om (eerst) de rijken te helpen. Linkse, sociale meritocraten helpen eerst de armen, scheppen daarnaast werkelijke kansen en mogelijkheden voor iedereen, en helpen in één moeite door de rijken van hun onnodige en vaak onverdiende rijkdom af. De liberale ideologie van the sky is the limit miskent dat de maatschappelijke race voor zowel rijken als armen al is gelopen voordat hij goed en wel is begonnen. Ook in Nederland geldt namelijk wat wel wordt gezegd over de Amerikaanse droom: dat je diep in slaap moet zijn om er werkelijk in te kunnen geloven.

Dick Pels

Paul de Beer, Jelle van der Meer en Pieter Pekelharing (red.): Gelijk – Over de noodzakelijke terugkeer van een klassiek ideaalVan Gennep/De Balie192 pagina’seuro 16,-ISBN 90 5515 762 7Van Gennep/De Balie192 pagina’seuro 16,-ISBN 90 5515 762 7

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden