Nieuwbouw met ruimte voor de tijd

54 woningen, Mariaplaats/Walsteeg, Utrecht. Architect: Bob van Reeth ArchitectenWerkGroep (AWG). Ontwerp: 1994. Opgeleverd: maart 1998. Expositie 15 x AWG, Architectuurcentrum Aorta, Achter de Dom 14, Utrecht....

IDS HAAGSMA; HILDE DE HAAN

Elke oude stad heeft van die plekken waar de eeuwen op je neerkijken. Waar je achter elk gevel, elke straatsteen, elke steeg een lang verhaal vermoedt. Het zijn de mooie kamers in het grote huis dat Stad heet. Niet voor niets doet men er meestal alles aan om te voorkomen dat moderne architecten hier hun gang kunnen gaan. Eén schreeuwlelijk tussen het historisch erfgoed zou wel eens het begin van het grote verval kunnen betekenen.

Maar het kan wél, zo blijkt in Utrecht. Pal onder het wakend oog van de Domtoren, vlak naast de resten van het middeleeuwse Duitse huis en direct achter de gerestaureerde kloostergang van de voormalige Mariakerk is de geest van de eeuwenoude stad in puur eigentijdse vormen tot leven gebracht.

Volgens het officiële bouwplan zijn er 54 'stadsvilla's, patiovilla's, herenhuizen en appartementen' gebouwd. Het komt er eigenlijk op neer dat een oud stuk stad, dat sinds 1940 braak lag, weer bewoonbaar werd.

Bob van Reeth (1943), de Antwerpse architect die de woningen ontwierp, heeft vaak zijn afkeer van bouwkundige ijdeltuiterij beleden. Hij streeft al jaren naar het tegendeel: gebouwen die passen in het continuüm van hun omgeving.

Vooral in historische binnensteden is dat van belang, vindt hij. In een toelichting op het Utrechtse plan formuleerde hij het zo: 'In de stad is het duidelijk dat het oude niet voorbij is, maar het heden mee-maakt als oudste deel van de actualiteit. De stad is gelijktijdigheid. De architectuur speelt zich niet af in de tijd. De tijd passeert de stad. Gebouwen overleven vele generaties, leefstijlen, woonbehoeften. Ze ondergaan veranderingen zonder dat hun identiteit verloren gaat.

'Het is dus zaak om bouwsels te concipiëren waarin de tijd, net zoals vorm en materiaal, zit ingebouwd.' Hij noemt dat het construeren van 'intelligente ruïnes'.

Wat dat betreft bood de Mariaplaats hem aanknopingspunten te over. Deze plek maakte ooit deel uit van het oude kerkelijke gebied van de Mariakerk (gebouwd in 1085, gesloopt in 1844) - een zogeheten 'immuniteit', dat was een soort eilandje in de stad waarbinnen kanunniken de dienst uitmaakten. De grote huizen binnen dit gebied waren alle op de kerk gericht en omringd door sloten en muren; ze symboliseerden de besloten gemeenschap waarover het stadsbestuur niets te zeggen had.

Toen met de reformatie de katholieke godsdienst werd verboden, kwam aan deze situatie een eind. Er werden vele nieuwe huizen bijgebouwd die evenwel de hoofdstructuur van het gebied niet veranderden. Het bleef een katholieke enclave, nu vol schuilkerken en vluchtwegen, met die hoge, oude huizen als bakens er middenin.

En een enclave is het weer geworden. Geïnspireerd door de middeleeuwse immuniteit heeft Van Reeth een besloten woongebied gemaakt, een ommuurd geheel van stegen, pleinen, doorgangen en trappen dat slechts via smalle poorten is te bereiken en dat 's avonds wordt afgesloten voor passanten.

Ook de bebouwing volgt in hoofdlijnen de historische gegevens: er staan twee grote appartementsgebouwen in het midden en daaromheen zijn kleinere woonblokken en huizen neergezet die samen een hecht, stedelijk buurtje vormen.

Mooi is het niet. Sterker nog: het is even schrikken als je net langs de sierlijke restanten van de middeleeuwse kloostergang bent gelopen en je ziet die donkere blokken van Van Reeth daar staan met hun nagemaakte trapgevels en het plompe gat van de poort. De bouwkunst is er nu eenmaal niet eleganter op geworden, sinds handwerk zo kostbaar werd.

De kracht van het geheel zit hem in andere eigenschappen: de plaatsing van de gebouwen, de aaneenschakeling van de openbare ruimtes, de kwaliteit van ieder onderdeel. Van Reeth is een architect die het ambacht van het bouwen verstaat, hij gebruikt goede materialen en de juiste verhoudingen.

De grove rode baksteen, soms boven een grijze plint, lijkt geschapen voor de eeuwigheid en om mooi te verouderen. Bij de houten kozijnen van de ramen, die op de verdiepingen keurig kleiner zijn dan op de begane grond, heeft duidelijk dezelfde ambitie meegespeeld. En tussen de wirwar van kleine doorgangen en wandelstraten is de rust van een groot, rechthoekig plein gekomen.

De gevels van de gebouwen aan het plein zijn witgepleisterd, wat het voorname karakter van de plek onderstreept. Een van de charmes van het plein is het niveauverschil. Onder het plaveisel is een parkeerkelder; de bovenste laag is op de begane grond. Daar verrijst dus een plateau. Opmerkelijk zijn de toegangsmogelijkheden: Van Reeth maakte verrassende doorsteekjes en hellingen op een plek waar je die niet zou verwachten.

Veel zorg is besteed aan de bestrating. Geen grauwe straattegels maar heuse baksteen, zoals dat in oude steden hoort. Die bestrating is gebruikt om de geschiedenis tot het bewustzijn door te laten dringen. Zo zijn de middeleeuwse kavellijnen aangegeven in donkere strips en is een oude open straatgoot opgenomen in het afwateringssysteem. En in de parkeergarage kun je een blik op een veertiende-eeuwse mozaïekvloer werpen, terwijl je bij de uitrit op een oeroud riool stuit.

De tijd zal het buurtje vast mooier maker. De klimop mag er woekeren, de bomen zullen groeien, de stenen verweren, en de straat zal zijn felle rode kleur verliezen die nu nog net teveel op die van de gevels lijkt.

Maar het mooiste is dat ook de woningen in hun onverbloemde degelijkheid zijn gemaakt om de generaties te trotseren. Dat merk je als je binnen bent: hallen, gangen, overlopen en zolders hebben een ouderwetse grootte, de kamers zijn vooroorlogs hoog. Balkons en tuinen zitten vaak op rare plekken, en niet alleen, zoals in Nederlandse nieuwbouw gebruikelijk, gericht op zoveel mogelijk zon.

Het zijn huizen waarin je, net als in de oude stad, kunt dwalen. Van Reeth hield zich aan zijn credo, hij maakte bouwsels waar de tijd is ingebouwd.

Op een steenworp van de Mariaplaats toont het Utrechtse architectuurcentrum Aorta nog vijftien projecten van hetzelfde architectenbureau. Het is een bescheiden presentatie die het vermoeden versterkt dat het bij Bob van Reeths Architectenwerkgroep om het echte bouwen gaat.

Ids Haagsma

Hilde de Haan

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden