NIEUW LEVEN UIT DE KELDERS

André van Duin wordt het meest gevraagd, maar ook obscure Nederpop is in trek bij Fonos.nl. De archiefdienst beheert 17 duizend Nederlandse lp’s, die niet eerder werden gedigitaliseerd....

Oude, gearchiveerde objecten, foto’s of affiches kun je tentoonstellen. Het feit dat ze nog bestaan, en bezichtigd kunnen worden, is voldoende. Maar wat heeft het publiek aan de ongeveer 17 duizend nooit op cd uitgebrachte Nederlandse lp’s die liggen opgeslagen in de kelder van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum, wanneer ze niet kunnen worden beluisterd?

‘Aan een kelder vol lp’s heb je niets. Die platen stonden daar maar. Met die gedachte moesten we iets doen’, zegt Machgiel Bakker, die in 2002 namens het toenmalige Nederlands Audiovisueel Archief begon met het ontsluiten van het Nederlandse muziekarchief. Het leidde in november 2003 tot de oprichting van Fonos: via de website www.fonos.nl worden professioneel gedigitaliseerde en van de originele hoesafbeelding voorziene cd-persingen verkocht van zo goed als alle Nederlandse lp’s die niet meer via reguliere verkoopkanalen verkrijgbaar zijn.

Bakker: ‘Het meeste lag hier al in de archieven. Wanneer een platenmaatschappij een lp uitbracht, werd consequent een exemplaar aan die collectie toegevoegd. Maar daarmee waren we er nog niet: veel punk- en new wave-lp’s uit de jaren tachtig verschenen destijds bijvoorbeeld in eigen beheer. Die collectie heeft het Nationaal Pop Instituut (NPI) bijgehouden en beschikbaar gesteld. Nederland is nu het enige land ter wereld waar vrijwel de hele nationale muziekcollectie gedigitaliseerd op cd te koop is.’

Nagenoeg, dus. Fonos mist vast en zeker nog wat titels waarvan het bestaan onbekend is, en dan is er nog een verlanglijstje van op dit moment welgeteld zeventien Nederlandse langspeelplaten die wel bekend zijn, maar in de archieven ontbreken. Wie bijvoorbeeld bereid is afstand te doen van zijn exemplaar van Een nieuw paaslied (1987) van Gerard Reve brengt compleetheid weer een stap dichterbij.

Fonos kreeg een opstartsubsidie van de Mondriaan Stichting en de contractuele goedkeuring van de Nederlandse Vereniging van Producenten en Importeurs van beeld- en geluidsdragers (NVPI) én de meeste labels die niet bij die overkoepelende organisatie zijn aangesloten.

Hoe het werkt? Bakker noemt het Fonos-systeem ‘democratisch’: ‘Je kunt wel bij de A beginnen met digitaliseren, maar dan haal je de Z nooit, en bovendien zou het niet te betalen zijn: je gaat dan allerlei platen digitaliseren waar geen vraag naar is.’

Daarom bepaalt het publiek. Op Fonos.nl staat de totale database van Nederlandse lp’s. Een gearchiveerde plaat wordt pas gedigitaliseerd wanneer die voor het eerst besteld wordt én wanneer die na een standaardzoektocht inderdaad niet (of niet meer) via reguliere kanalen verkrijgbaar blijkt te zijn. In Fonos-jargon: de lp moet rechtentechnisch te ‘clearen’ zijn.

Het digitaliseren kost vervolgens ongeveer vijftig euro; het afdragen van rechten aan de rechthebbenden, verpakken in een cd-doosje en het maken van een inlegvel met de originele hoesafbeelding en zo veel mogelijk informatie nog eens zo'n tien euro. Totale kosten: zestig euro. Verkoopprijs voor de besteller: 19,95 euro.

Bakker: ‘Op elke titel die we digitaliseren, staan we dus bij het eerste bestelde exemplaar ongeveer veertig euro in de min. Als nog vier mensen dezelfde titel bestellen, zijn we uit de kosten.’

Als gevolg hiervan moet de eerste besteller van een titel (first orders) een week of twee op zijn bestelling wachten. Vanaf de tweede besteller (repeat orders) is het een kwestie van bijpersen en ploft de cd binnen twee dagen op de deurmat. De rechthebbenden krijgen keurig hun deel van de opbrengst.

Dat wil zeggen: indien die rechthebbenden bekend zijn. Zijn ze dat niet, dan komt op de Fonos-website een oproep bij hun lp-titel te staan om zich te melden. Bakker ontvangt met enige regelmaat hun mails. ‘Vaak stellen ze eerst wat vragen: wie zijn jullie dan en wat doen jullie? Maar zodra dat duidelijk is, zijn ze vrijwel altijd enthousiast. Mocht iemand niet willen dat we zijn oude lp weer verkopen, dan doen we dat ook niet en komt er op de site bij die titel te staan dat de rechthebbende geen toestemming heeft gegeven.’

Het kan tot grappige situaties leiden. Eén van de oude punk-lp’s die via Fonos.nl besteld kan worden, is de compilatie Parkhof 11-4-81, een lp die destijds in een oplage van vijfhonderd stuks werd verkocht voor zes gulden vijftig. De samensteller, die destijds van alle bands toestemming kreeg voor het uitbrengen van de lp, schreef Machgiel Bakker: ‘De prijs die jullie er nu voor vragen druist in tegen de door mij gemaakte afspraken met de bands en natuurlijk tegen de toen heersende punkgedachte.’

Bakker: ‘Hij wilde dat de cd voortaan voor zes euro vijftig verkocht zou worden, met een knipoog naar de verkoopprijs van toen, en dat de eventuele opbrengst niet hem zou gaan, maar naar jongerencentrum Parkhof in Alkmaar of het Emma Kinderziekenhuis.’

En zo geschiedde: wie Parkhof 11-4-81 via Fonos.nl bestelt, betaalt slechts 6,50 euro voor de cd en steunt er, 26 jaar na de originele verschijning, een goed doel mee.

Tot de populairste Fonos-titels hoort de Parkhof-lp overigens niet. Bakker: ‘Toen we begonnen, konden we niet vermoeden wat populair zou zijn. Oude punk en new wave verkoopt niet zo goed als je zou vermoeden. Kinderrepertoire doet het wel heel goed: van kinderkoor De Leidse Sleuteltjes en lp’s van Ome Willem tot een Theo en Thea-plaat uit 1986. Onze best verkochte titels zijn twee platen van André van Duin. Die begonnen plotseling te lopen nadat we via Tros Kompas op ons bestaan hadden gewezen.’

Inmiddels doet Fonos.nl meer dan alleen oude lp’s op cd zetten: men geeft ook zelf cd’s uit. De recentelijk verschenen box-set van folkgroep CCC Inc. is een onverwachte Fonos-hit en onlangs verscheen Dutch Rare Folk, een door Matthijs Linnemann geselecteerde collectie obscure folksongs uit de archieven van Beeld en Geluid. In januari 2008, uitgeroepen tot de maand waarin de Nederpop vijftig jaar bestaat, presenteert Fonos.nl een Nederlands equivalent van de beroemde Amerikaanse Nuggets-compilatie: obscure, vergeten Nederpop-liedjes. Voor elk van de vijf decennia is zo’n verzameling gepland.

Niet zelden zullen die songs afkomstig van oude 45-toerensingles. Ook die zijn in groten getale opgeslagen in de kelders van Beeld en Geluid, evenals een enorme collectie 78-toerenplaten. De ontsluiting daarvan is voor Fonos vooralsnog onbegonnen werk: te hoge kosten voor plaatjes die vaak maar twee liedjes bevatten. Bovendien is het aantal overlappingen groot: veel is ook lp gezet.

Ondertussen komt het geregeld voor dat een reguliere platenmaatschappij besluit oude titels officieel op cd uit te brengen die het via Fonos goed blijken te doen. Zo zijn oude albums van bands als Vitesse en The Meteors nu weer te koop in de platenzaak. Dat betekent automatisch dat Fonos met de verkoop moet stoppen.

Bakker: ‘Soms denken we dan: jammer, want het liep net zo lekker. Maar eigenlijk is het voor ons juist een triomf: wij drijven geen handel, maar maken cultureel erfgoed toegankelijk. Hoe meer titels ons op die manier ontnomen worden, hoe beter het is, zou je kunnen zeggen.

‘Alles wat nú verschijnt, is al digitaal en vindt zijn weg via het internet. Wij moeten het juist hebben van een ouder koperspubliek, dat op zoek is naar niet meer vindbare lp’s, die nooit gedigitaliseerd zijn. Soms doe ik een Fonos-cd in mijn computer en wordt hij herkend door iTunes: dan is hij door een koper op het net gezet. Zo maakt Fonos.nl zichzelf langzaam overbodig. Je zou kunnen zeggen dat dat uiteindelijk ook de bedoeling is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden