Nietsnuttige jongemannen zonder vader Het Noord Nederlands Toneel speelt 'De Vaderlozen' van Tsjechov als een stuk van hier en nu

Anton Tsjechov heeft de toneeltekst zelf twee keer aan flarden gescheurd. Toch is zijn eerste stuk, 'De vaderlozen' genoemd, als bij een wonder bewaard gebleven....

HEIN JANSSEN

GROOT WAS DE verbazing toen in 1920 in een bankkluis, toebehorend aan Marija Pavlovna Tsjechov, een bundeltje met elf aan elkaar genaaide schriftjes werd gevonden met daarin de complete tekst van een toneelstuk van haar broer Anton. Van het eerste schrift was het titelblad afgescheurd, dus niemand wist hoe het stuk heette. Toen de schriften werden gevonden was Anton Tsjechov (1860-1904) al zestien jaar dood; dat was maar goed ook want hij zou de vondst en het later publiceren van zijn allereerste toneelstuk beschamend hebben gevonden.

Vanaf de dag dat het handgeschreven manuscript werd ontdekt, is een uitgebreide zoektocht op gang gekomen naar de oorsprong van het stuk dat nu, 77 jaar later, onder drie titels bekend is. Literatuurwetenschappers verschillen al die jaren al van mening over de vraag hoe oud Tsjechov moet zijn geweest toen hij het schreef. Was hij nog maar net achttien toen hij eraan begon op zijn armzalige kamertje in zijn geboortedorp Taganrog of inmiddels al 21 en in Moskou aan een studie medicijnen begonnen?

Eén ding is zeker: hij heeft het stuk tot twee keer toe aan flarden gescheurd. De eerste keer toen hij hoorde dat zijn oudere broer Alexander het een slecht stuk vond, de tweede keer omdat een actrice die hij zeer bewonderde geen sjoege gaf toen hij haar het stuk had toegestuurd. Na die teleurstelling heeft Tsjechov jarenlang geen toneel meer geschreven. Pas in 1888 werd zijn eerste grote stuk opgevoerd in Sint Petersburg: Ivanov.

Over de jeugd van Tsjechov is weinig bekend. Hij heeft er zelf nauwelijks iets over geschreven. Alleen uit de correspondentie van broer Alexander valt een en ander op te maken. Op zijn vijftiende verhuisde het gezin naar Moskou, maar Anton bleef achter om in Taganrog de middelbare school af te maken. Zijn ouders vluchtten naar Moskou omdat ze door schuldeisers werden achtervolgd. De kruidenierswinkel van vader Tsjechov ging failliet, het gezin leefde in grote armoede. De oude Tsjechov was een strenge, kwaadaardige, ja zelfs gewelddadige man. Hij sloeg zijn kinderen bijna elke dag. Om vijf uur 's morgens moesten ze, voordat ze naar school gingen, in de winkel helpen.

In een van zijn korte verhalen schrijft hij: 'Ik herinner me dat mijn vader mij onderwijs ging geven, of beter gezegd, dat hij begon me te mishandelen. Toen was ik nog geen vijf jaar oud. Hij sloeg me met een roe, trok aan mijn oren, sloeg me op mijn hoofd en elke morgen als ik wakker werd was het eerste dat ik dacht: Word ik vandaag weer mishandeld? Spelen en uitgelaten zijn was mij verboden.'

Het leven in Taganrog moet een hel zijn geweest. Pas toen hij alleen achter bleef, vond hij de rust om te lezen en te schrijven. In zijn vrije tijd gaf hij bijles aan kinderen uit het dorp, zodat hij het schoolgeld kon betalen. Het geld dat over was, stuurde hij naar zijn ouders in Moskou.

Schuldeisers, ontheemde mensen, problematische vader-zoon verhoudingen, De Vaderlozen zit er vol mee. Het is een lang, grillig en nogal structuurloos stuk, dat alle kenmerken van een jeugdwerk heeft. Maar wel een jeugdwerk van een geniaal toneelschrijver, en onmiskenbaar Tsjechov. In De Vaderlozen doemen de drie zusters al op die later zo wanhopig naar Moskou verlangen. Arkadina, de getergde actrice uit De Meeuw, staat al in de grondverf en in de verte is het geluid hoorbaar van de zagen die de kersentuin zullen vernietigen. Maar in De Vaderlozen staan alleen jonge bomen, die nog geen vrucht hebben gedragen.

De schriften die in 1920 in de kluis werden gevonden, liggen nu in het Centraal Staatsarchief voor Literatuur in Moskou. Het is uniek cultuurbezit, juist omdat alle schrappingen, toevoegingen en wijzigingen bewaard zijn gebleven. Tsjechov heeft passages geschrapt met rood, blauw en grijs potlood en ook met inkt. De volledige tekst werd in 1923 voor het eerst in Rusland gepubliceerd. Omdat het titelblad ontbrak werd het 'Een niet geredigeerd theaterstuk van A. P. Tsjechov' genoemd. In het Westen werd het stuk bekend in een sterk verkorte uitgave onder de titel Platonov, genoemd naar het hoofdpersonage. In 1933 verscheen in Rusland voor het eerst het volledige werk van Tsjechov. Daarin werd de tekst, inclusief de doorgestreepte passages, opgenomen als De Vaderlozen. Die titel was men tegenkomen in brieven van Alexander Tsjechov. In latere wetenschappelijke uitgaven komt het nog onder een derde naam voor: Een stuk zonder titel.

Pas in 1995 vertaalde en publiceerde de Duitse Tsjechov-kenner Peter Urban voor het eerst de volledige, gereconstrueerde tekst. Bij het Schauspielhaus Bochum werd Die Vaterlosen vorig jaar opgevoerd in regie van Leander Hausmann - negen uur Tsjechov, verdeeld over twee lange toneelavonden.

Het Noord Nederlands Toneel speelt zaterdag de Nederlandse première van De Vaderlozen, in een vertaling van Tom Kleijn en geregisseerd door Aike Dirkzwager. Met De Vaderlozen wordt De Machinefabriek, het nieuwe theater van het NNT in Groningen, officieel geopend. De Groningse Vaderlozen gaat overigens geen negen uur duren. Ook Dirkzwager heeft geschrapt en ingekort met als resultaat een voorstelling van vijf uur.

Leo zum Vörde sive Vörding, die als dramaturg nauw bij de productie is betrokken, vindt De Vaderlozen een bijzonder stuk omdat alle Tsjechov-thema's er al in voorkomen. 'Het gaat over mensen die op de vierkante millimeter zijn vastgelopen en daar of zitten te wachten of als een bezetene rond rennen. Ze willen hun benarde situatie graag doorbreken, maar dat lukt ze niet. Je leert in dit stuk ook alle vertrouwde Tsjechov-karakters kennen: de dorpsdokter, de onderwijzer, nietsnuttige jonge mannen en vrouwen die iets met die mannen willen. Maar dat lukt ze meestal niet en dat verdriet implodeert dan.

'In De Vaderlozen komen vijf jongemannen voor die allemaal een problematische verhouding met hun vader hebben, maar steeds op een andere manier. Natuurlijk zegt dat ook iets over de jonge Tsjechov zelf, die zijn eigen vader niet bepaald als een voorbeeld zag. Maar het stuk gaat ook over het algemene gevoel van vaderloos zijn, richtingloos, niet weten wat je met het leven aanmoet. De jonge mensen in De Vaderlozen hebben geen grip op de wereld die hun vaders gecreëerd hebben.'

Volgens Zum Vörde moet Tsjechov toen hij het stuk schreef erg onder de indruk zijn geweest van Toergenjevs Dagboek van een Overtollig Mens waarin datzelfde levensgevoel zo haarscherp is beschreven. Ook bij Toergenjev gaat het over jonge mensen die niet dom zijn, die een carrière zouden kunnen opbouwen, die zelfs met de ware Jacob kunnen trouwen, maar dat allemaal niet doen. Ze missen de kracht, ze voelen zich niet thuis in hun wereld, ze voelen zich vaderloos, overtollig.

Ook vertaler Tom Kleijn is inmiddels een deskundige als het gaat om de eersteling van Tsjechov. Voor De Trust vertaalde hij in 1988 Platonov, voor het NNT nu de oerversie - 370 bladzijden toneel, inclusief alle doorgehaalde passages. Kleijn heeft ook twee bewijzen gevonden voor de stelling dat Tsjechov het stuk in 1877 of 1878 geschreven moet hebben, op 18-jarige leeftijd dus. In De Vaderlozen komt namelijk de dood van de dichter Nekrasov ter sprake en dat was in 1877. Ook is er een scène waarin Sasja het boek De idealen van onze tijd van Leopold Sacher-Masoch leest, dat in 1877 in het Russisch werd vertaald en onmiddellijk een groot succes werd.

Kleijn: 'De actrice aan wie Anton het script stuurde was Marja Nikolaevna Ermolova, de steractrice van het Malyj Teatr. Hij was erg onder de indruk van haar, maar je moet je eerste stuk natuurlijk nooit naar zo'n vrouw sturen. Zeker niet nadat zijn broer had laten weten dat hij het een raar stuk vond. ''Anton heeft een stuk geschreven, getiteld De Vaderlozen. Het is een onmogelijk stuk, er komt een locomotief in voor en een paardendief, er wordt een zigeuner in gelyncht'' schreef hij. De Vaderlozen is te vergelijken met Kind tussen vier vrouwen van Vestdijk dat ook nooit is gepubliceerd, maar waar later wel twaalf romans uit zijn voortgekomen.

'Dat dit script bewaard is gebleven, is een regelrecht wonder. Vooral als je bedenkt dat Tsjechov de originele manuscripten meteen vernietigde zodra ze gepubliceerd waren. Dit is het enige handgeschreven stuk dat we nog hebben. Het bevat bijna vierhonderd correcties, voor het merendeel doorhalingen, maar ook de stijl is aangepast. Hij heeft het vlotter en steedser willen maken. In de oerversie wemelt het van boertige uitdrukkingen en er wordt tamelijk bot over vrouwen gesproken, domme gansjes en zo. In de oerversie wordt ook veel meer gejeremieerd, het is allemaal veel losser en spontaner.'

In De Vaderlozen is de dorpsonderwijzer Platonov het centrale personage. Platonov had zo graag filosoof willen zijn, maar verdoet zijn tijd met het breken van vrouwenharten. Hij is geen klassieke Don Juan, maar een man in de greep van hogere machten. Hij weet dat hij levens vernietigt en de ene affaire met de andere afdekt, maar hij kan niet anders. Hij raakt steeds meer in zichzelf verstrikt en zoekt wanhopig een uitweg die hij tenslotte vindt in de dood.

In het stuk dartelen en drentelen de personages af en aan. Soms komt er iemand op, die verderop in het stuk niet meer terug komt. Ondanks de fladderende structuur toont de jonge Tsjechov zich al een fantastisch observator. Hoe is het mogelijk dat een jongen van achttien een dergelijk inzicht heeft in de menselijke ziel, en dat inzicht zo fraai weet te verwoorden?

Van Tsjechov is bekend dat hij als middelbare scholier de bibliotheek van Taganrog plunderde. In de vakanties ging hij vaak naar het landgoed waar zijn grootvader werkte en zag daar hoe de adel leefde. En in het winkeltje van zijn vader hoorde hij hoe de gewone man tegen het leven aankeek. Vader Tsjechov verkocht onder de toonbank wodka, de winkel was af en toe ook dorpskroeg. De kleine Anton moet daar regelmatig met rode oortjes geluisterd hebben.

DIE WERELD VAN een verloren jeugd en een toekomst die onzeker is, wordt bij het NNT mooi verbeeld in het decor van het derde bedrijf. Daarin zien we Platonovs kamer in de school waar hij werkt: een berg troep die zo van de uitdragerij lijkt te komen. In de puinhoop een hobbelpaard en een teddybeer naast een kratje met lege drankflessen. In De Machinefabriek hebben de veertien acteurs en de regisseur zich de afgelopen maanden stukje bij beetje meester gemaakt van deze enorme hoeveelheid tekst, van deze overtollige mensen.

Aike Dirkzwager: 'We willen De Vaderlozen niet spelen als een curiosum, maar als een stuk van hier en nu, een stuk over vaders en zonen, over verloren liefdes. We hebben niet dagenlang zitten bomen of het allemaal nog wel actueel is, als vanzelfsprekend gaat het over ons. Dat komt, denk ik, omdat het allemaal jonge spelers zijn. Ik heb een klein verleden en een grote toekomst, maar hoe zal het allemaal verder gaan? Die vraag hangt hier een beetje en dat sluit mooi aan bij de sfeer waarin Tsjechov De Vaderlozen schreef. We hebben geen moment gedacht dat we een oud stuk staan te spelen.'

Mooi is de foto die het affiche van De Vaderlozen siert: een grote vader en een kleine zoon, hand-in-hand wandelend op het strand. Het moet koud zijn, ze dragen dikke jassen, maar het beeld is warm. Alsof er met dat jongetje niets ergs kan gebeuren als hij groot wordt, met zo'n vader bij de hand.

Dirkzwager: 'Dat plaatje had ik letterlijk in mijn hoofd. Ik zei tegen de ontwerper dat ik een man met brede schouders wilde, in bindkostuum, ongeveer jaren vijftig, en een jongetje dat er naast loopt. Hoe maak je een beeld bij vaderloos-zijn, dat was de vraag. Een jongetje alleen op een foto zegt niets over vaderloos-zijn. Het gaat juist om het ideaalbeeld dat iedereen heeft en je dan voorstellen dat het ook wel eens anders kan zijn. Zo is ook deze voorstelling ontstaan.

'Ik ben inmiddels zelf vader van een zoon van één jaar en drie maanden. Ik weet nu een beetje wat het betekent om vader te zijn - de verantwoordelijkheden, zo'n verbintenis voor het leven, hoe zo'n mannetje tegen je aankijkt en je absoluut nodig heeft. Ik merk dat natuurlijk iedere keer weer als ik van Amsterdam naar Groningen ga. Vaders die pleite gaan en dan zo'n stuk maken, het heeft wel iets bijzonders.'

In die Machinefabriek zit het publiek op verrijdbare tribunes, gemaakt van oude kerkbanken. Tussen de bedrijven door wordt in het eigen restaurant een Russische maaltijd geserveerd. Het kan allemaal nu het NNT een eigen gebouw heeft en zich een stevige positie in de stad heeft verworven. Het is de verdienste van Evert de Jager, al weer zeven jaar artistiek leider van het NNT, die tamelijk onopvallend van het gezelschap een bijna ideale theatervoorziening heeft gemaakt. Per seizoen reizen er twee grote producties door het land, in het eigen theater wordt avontuurlijk geprogrammeerd. En het publiek stroomt toe.

Het idee om De Vaderlozen te gaan spelen, kwam van De Jager. De artistiek leider: 'Het is als een beeld van Michelangelo dat nog niet af is, ruw, maar je ziet aan alles dat het mooi kan worden. Je moet arbeid verrichten om dit stuk gespeeld te krijgen. Daarom past het met al zijn ruwheid zo mooi bij de ruwheid van de jonge acteurs.'

De Vaderlozen van Tsjechov wordt gespeeld in De Machinefabriek Groningen van 7 t/m 22 februari. Op 1 en 2 maart in Frascati Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden