Niet zo hard knijpen, Jezus!

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: zwaluw.

Beeld Marlena Waldthausen

Het mooie van die hele oude devotieschilderijen - die met goud en gestanste patronen in aureolen en engelenhoofdjes in de randen - is dat ze je plotseling kunnen verrassen met iets heel échts. Alsof je er even bijstaat of wilt zeggen, hee, die riem heb ik ook! Bij Jezus' kleine zwaluwtje hier, eentje van 625 jaar geleden, stond ik bijna te mompelen: niet zo hard knijpen, joh. Dat arme beest. Als Jezus een vogeltje vast heeft, meestal een goudvinkje of een zwaluw, loopt-ie er even genadeloos hard in te knijpen als elke dreumes zou doen die de gezinsparkiet te pakken krijgt.

Zo ook deze zwaluw. Het lijkt meteen of de zwaluw zich uit zijn vingers wil wurmen, met dat half open snaveltje. Daar heeft zo'n schilder vast over nagedacht, net als hij erbij nadacht dat dit Jezuskind niet gewoon op Maria's schoot zit maar met beide voetjes in haar handen staat, als een spelletje dat leuk maar wel een beetje gevaarlijk is. En dat vind ik dan weer heel geestig, want dan kan ik me die 14de-eeuwse meester zo maar voorstellen in zijn ateliertje in Florence, vast ergens tussen de Pontevecchio en het Bargello. Misschien heeft hij Boccaccio nog gekend, in elk geval zal Decamerone de hit van zijn jeugd zijn geweest, en wie weet ging hij een biertje drinken met Lorenzo Ghiberti als hij klaar was met een dag werken aan de bronzen deuren van het Baptisterium. Donatello en Fra Angelico waren nog kinderen, misschien scharrelden ze weleens in zijn werkplaats. Zou hij een zwaluwtje hebben gehouden daar? Of lag er een dode op tafel, om goed te kunnen schilderen?

De zwaluw staat voor de wederopstanding, want in de winter was hij weg en rond Pasen, als Christus herrees, was-ie er ineens weer. Vroeger dacht men dat hij in de modder of in een grot een winterslaap hield. Of ze dat toen nog dachten weet ik niet. In de islam is de zwaluw ook een betekenisvol dier, omdat ze plotseling bij Mekka verschenen, eenmaal per jaar. Als je afgaat op wat de natuur laat zien, kan ik me best voorstellen dat je in wonderen gelooft.

Beeld RV - Peter Cox/ Bonnefantenmuseum, bruikleen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Meester van de Straus Madonna

Madonna met kind en zwaluw
ca 1385-90; tempera en goud op paneel; 100 x 57,5 cm
Bonnefantenmuseum Maastricht, bruikleen Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
detailsofart.com

Legendes

Er zijn nog een paar legendes over zwaluwen. Dat er een neerstreek bij Maria toen ze ontroostbaar aan de voet van het kruis zat, haar zoon net gestorven, en dat haar tranen de vleugels van de vogel deden verkleuren. Een andere zegt weer dat zwaluwen, met hun kruisvorm bij uitgestrekte vleugels, bij honderden vanuit Golgotha de wereld in vlogen om de treurige, maar goede boodschap te verkondigen. Die lijdenssymboliek, dat men een zwaluw aan Jezus verbond omdat zijn vorm op een kruis lijkt, vind ik mooi. Misschien heeft het mensen getroost als er net een overvloog bij grote misère.

In dit detail, met dat prachtige transparant witte shirt van Jezus (je ziet zijn navel erdoorheen, het lijkt net een oog dat je aanstaart) komt het rood van de borst van de zwaluw in 'contact' met zijn kettinkje: een kleine bloedkoraal. Honderd procent een verwijzing naar zijn lijdensweg, maar ook een typisch kindersieraad in die tijd.

Het Bonnefantenmuseum heeft meer van deze fijne, oude Italiaanse werken, het is een van de weinige plekken waar je in Nederland terecht kunt voor zulke kunst. Als je er rondloopt, sta je soms zo maar even in 14de-eeuws Florence.

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel stelde de auteur zich voor dat de Florentijnse kunstenaar een biertje ging drinken met tijdgenoot Filippo Brunelleschi 'als hij klaar was met een dag werken aan de bronzen deuren van het Baptisterium'. Brunelleschi was weliswaar een van de finalisten met zijn ontwerp voor de bronzen deuren aan de Noordzijde, maar de opdrachtgever koos een andere tijdgenoot die de uiteindelijke panelen voor de deuren maakte: Lorenzo Ghiberti. Brunelleschi ontwierp even later de beroemde koepel van de naastgelegen Duomo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden