Niet te veel uitleggen

Adieu CaMu en Krantenkat, hier is Gorilla. Vanaf heden dagelijks linksonder op de voorpagina. Wat het moet worden? Geen flauw idee....

En toen belde de krant. Of ze eens wilden nadenken over ‘een visuele dagelijkse column’ in de krant. ‘Pas twee gesprekken later hoorden we om welke plek het ging’, zegt Pepijn (‘Ich bin ein Designer’) Zurburg. Het gat linksonder op de 1, erfenis van ruim tien jaar CaMu, voorheen het hoekje van Stoker en tekenaar Wibo. ‘Een A1-lokatie’, had de hoofdredacteur nog even fijntjes ingewreven. Het was even slikken voor het gezelschap: de beladen plek, en de eer. En dan straks de reacties. ‘Iedereen gaat er wat van vinden, natuurlijk – dat zag je al na een week aan de ingezonden brieven over de Krantenkat.’

‘Ze’ en ‘we’, dat is pluralis majestatis voor Gorilla – de nom de plume voor een collectief van grafisch ontwerpers en illustratoren, gegroepeerd rond het bureau van de Designpolitie: Lesley Moore (oftewel ontwerpers Alex Clay en Karin van der Brandt), Herman van Bostelen (vorig jaar winnaar van de Theaterafficheprijs) en op de achtergrond David Snellenberg (creatief directeur bij FHV/BBDO).

De woordvoerders van Gorilla, Pepijn Zurburg en Richard van der Laken, waren geen onbekenden. Ze werkten al voor De Verleiding en het zaterdagmagazine; de economieredactie weet hen al langer te vinden voor abstracte onderwerpen als aandelen, verzekeringen, en belastingconstructies.

Ten tijde van de Golfoorlog had het bureau gewerkt voor de pagina’s van Het Beeldinstituut, in het hart van de wekelijkse kunstbijlage. De Amerikaanse Pacman die van voren druppeltjes olie opeet en grafkruisjes achter zich laat, deed het opmerkelijk goed in kringen van Bush-haters en antiglobalisten. Tot lichte verbijstering van de makers, die de plaat op veler verzoek eerst in een oplage van vijfhonderd op posterformaat liet drukken, maar zich al snel minder lekker voelde toen reproducties ervan opdoken in antioorlogsdemonstraties. ‘Alsof wij het met al hun ideeën eens zouden zijn’, zegt Richard van der Laken.

Natuurlijk: de krant had gemakkelijk een van de veelgelezen columnisten naar voren kunnen verhuizen. Maar de gedachte aan iets nieuws was wel zo spannend. Afgelopen zomer bood de toplocatie nog asiel aan de Krantenkat, vanaf heden is het domein bezet door Gorilla.

Die beestenboel is slechts een speling van het lot. De geestelijke ouders van Gorilla hebben niet zoveel met hun katachtige voorganger. ‘Hij zag er mooi uit, maar ik begreep hem niet altijd, en ik had vaak het idee dat ie niet wezenlijk afweek van de vorige aflevering’, zegt Zurburg.

Met een dier heeft die hele gorilla van hun trouwens niets van doen. ‘Het idee is een beetje gebaseerd op de Guerilla Girls’, aldus Zurburg. De Guerilla Girls: het gezelschap van Amerikaanse kunstenaressen die sinds de jaren tachtig, gehuld in apenpakken, musea behangen met protestposters tegen de vermeende discriminatie van de vrouw in de kunstwereld. Posters, freecards en andere uitingen behoren tot hun middelen, zoals de affiche met een naakte Rubensvrouw, door de strijdsters voorzien van een gorillakop, met daaronder de tekst: Do women have to be naked to get into the Met. Museum?

Niet dat die strijd hen uitgesproken aan het hart gaat, maar het stijlmiddel spreekt hen aan. Guerilla, gorilla – het was vervolgens een beetje spelen met de woorden, om iets van hun inspiratie aan te geven.

Iets nieuws dus, en dat met een stijlmiddel van tientallen jaren oud; de pamflettistische affiches zoals die in links-activistische kring tot in de jaren tachtig bestonden – kom er nog maar eens om, zo’n op de citruspers uitgeknepen negerhoofd dat de boycot van de ‘foute’ Zuid-Afrikaanse outspan-sinaasappel moest ondersteunen.

Andere tijden, meneer; de actieposters zijn niet voor niets goeddeels verdwenen.

Dat beseft Gorilla, waar de gemiddelde leeftijd rond de 35 schommelt, ook wel. Maar de beelden en het middel hebben hen nooit losgelaten.

Wat Gorilla gaat worden? Geen flauw idee, en dat is het spannende eraan. De stapel proefafleveringen – de afgelopen weken scheidden de makers er dagelijks drie af – herbergt rijp en groen door elkaar. De heilige Ayaan met een gebroken aureooltje boven het hoofd – midden in het tumult over haar gelogen afkomst. Kon, ‘maar drie dagen later lag alles al weer anders’. Rita Verdonk, met bloed uit de mondhoeken: ‘Te plat, populistisch. De twist ontbrak’, zeggen de makers zelf. De rood op zwarte letters van Guantanamo, met de laatste o aan een strop hangend, het is in elk geval een sterk typografisch beeld.

Dagelijks een snedig commentaar in beeld, soms met woord. De beperkte houdbaarheid is inherent aan nieuws. Maar tegelijk hoopt het gezelschap af en toe iets neer te zetten dat beklijft. Succes niet gegarandeerd: ‘Wanneer we er in een jaar tien weten te maken die de tand des tijds blijken te doorstaan, vind ik dat al heel mooi’, verzucht van der Laken.

Elke avond na zessen volgt overleg met de krant: wat staat er op de voorpagina. Daarop gaan de twee makers van die dag (een dienstrooster moet de anderen iets van een sociaal leven garanderen) aan de slag – beetje bellen, beetje schetsen; als het beeld maar slaat op een bericht op de voorpagina. De verassing zal voor de makers voorlopig even groot zijn als voor de lezer.

Van der Laken: ‘We hebben lang gezocht naar de juiste verhouding tussen beeld en tekst. Woordspelingen zijn een valkuil. De krant had nog gesuggereerd: zet er de bijbehorende krantenkop bij – ja doei! Je moet niet te veel uitleggen. Aan de andere kant: de kijker moet de clou binnen een a twee seconden te pakken hebben, anders zijn wij verloren. Wanneer je hem zes keer achter elkaar niet meteen begrijpt, hangen we. Dan is het over.’

Maar idealiter is de gorilla van de dag meerdere levens gegund. Alles staat nog open, de mogelijkheden met de mini-affiches uit de krant zijn oneindig: t-shirts, bundels, verkiezingen op de website van de krant, posters, koffiemokken, muismatten.

Voelen de heren enige verwantschap met de Collignons en andere cartoonisten en politieke tekenaars?

‘Ik niet’, roept Van der Laken spontaan.

Zurburg: ‘Ik kan me voorstellen dat de benadering van onderwerpen soms hetzelfde is. Je zoekt allebei toch naar dat haakje waar je iets mee kunt. Maar de tijd van Opland is echt voorbij: dat je een soort Nachtwacht tekent en in elk poppetje een naam gaat schrijven.’

Van der Laken: ‘Een grootheid, maar dat heb ik altijd een zwaktebod gevonden. Dat Kruisraketten Nee-poppetje van hem, dat was wel weer een meesterlijk beeld. Maar die illustraties die hij helemaal vol sauste* Dan kun je ook een drol tekenen en daar Balkenende in schrijven.’

Zurburg: ‘Bij Collignon herken ik vaak wel hoe het in zijn hoofd is gegaan bij een tekening.’

Ja, er is gesproken over de grenzen van het betamelijke, in het licht van de Deense cartoonrellen. Maar afspraken zijn er niet gemaakt. Zurburg: ‘Dat harde hakken, dat is volgens mij echt iets van een vorige generatie. Blokker of Grijs, die hakten er soms echt keihard op in. Heb ik me nooit prettig bij gevoeld.’

Van der Laken: ‘In beeld kun je nooit zo hard tekeer gaan als in tekst. Ja, Collignon kan wel eens dodelijk zijn, maar omdat het een cartoon is, moet je dan toch altijd wel weer lachen.’

Zurburg: ‘Het gaat ons niet om shockeren of beledigen. Het hoeft niet elke dag leuk te zijn, maar je moet wel elke dag geprikkeld worden. De glimlach, de verassing, daar gaat het ons om.’

De verzorgers van Gorilla doen er zelf ook minder toe, misschien kan Gorilla op eigen benen staan. Van der Laken droomt van zich af: ‘Als het allemaal een beetje stáát, zou ik er wel voor voelen om het persoonloos te maken. Stel je voor: bij nieuwe verkiezingen nodigen we Ayaan Hirsi Ali uit om een weekje mee te doen. Viktor & Rolf tijdens de fashion-week. Interessant.’

\N
Gorilla
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden